Kỳ 3: 'Lá chắn' pháp lý và tạo đột phá trong cuộc chiến chống thực phẩm bẩn

Những điểm mới đột phá và “lằn ranh đỏ” chế tài

Sau hơn 15 năm vận hành, Luật An toàn thực phẩm (ATTP) năm 2010 đã bộc lộ nhiều kẽ hở. Để khắc phục triệt để, Bộ Y tế đang lấy ý kiến nhân dân đối với dự thảo Luật ATTP (sửa đổi), dự kiến trình Quốc hội xem xét vào kỳ họp tháng 9/2026. Bộ Y tế nhấn mạnh: Việc sửa đổi Luật nhằm chuyển căn bản tư duy quản lý từ “thụ động giải quyết sự cố” sang “chủ động phòng ngừa từ sớm” dựa trên phân tích nguy cơ, dữ liệu số và giám sát xuyên suốt chuỗi cung ứng.

Công an TP Hồ Chí Minh kiểm tra nội tạng, thịt động vật không rõ nguồn gốc trong một vụ việc.

Dự thảo Luật ATTP (sửa đổi) do Bộ Y tế chủ trì gồm 8 chương, 71 điều được cho là mang đến nhiều điểm mới căn bản. Trong đó, thống nhất đầu mối quản lý, xóa bỏ tình trạng phân tán, chồng chéo giữa 3 ngành: Y tế, Nông nghiệp- môi trường, Công thương bằng một đầu mối quản lý nhà nước duy nhất từ Trung ương đến địa phương. Chuyển mạnh sang hậu kiểm, bỏ quy định bắt buộc đăng ký bản công bố hợp quy với thực phẩm chế biến bao gói sẵn thông thường. Chỉ tập trung quản lý rủi ro, bắt buộc công bố với nhóm nguy cơ cao (thực phẩm bảo vệ sức khỏe, dinh dưỡng y học, sản phẩm cho trẻ dưới 36 tháng tuổi).

Đồng thời, siết chặt chuẩn mực sản xuất, bắt buộc áp dụng Giấy chứng nhận Thực hành sản xuất tốt (GMP) cho nhóm rủi ro cao và lộ trình áp dụng HACCP, ISO 22000, FSSC 22000. Các đơn vị đạt chuẩn hiện đại sẽ được miễn cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện ATTP nhằm tối giản thủ tục.

Bổ sung hành vi nghiêm cấm, như cấm quảng cáo thực phẩm dinh dưỡng y học, sản phẩm cho trẻ dưới 36 tháng tuổi; cấm sử dụng hình ảnh, danh nghĩa, lời nói của bác sĩ, cơ sở y tế để quảng cáo; cấm đăng tải thông tin sai lệch; cấm lấn chiếm lòng đường, vỉa hè kinh doanh thức ăn đường phố.

Chuyển đổi số toàn diện: Xây dựng Hệ thống thông tin và Cơ sở dữ liệu quốc gia về ATTP, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data) trong cảnh báo nguy cơ, truy xuất nguồn gốc và hậu kiểm.

Quản lý chặt bếp ăn và thức ăn đường phố, bắt buộc lưu giữ thông tin nguyên liệu qua hóa đơn, chứng từ; thực hiện cam kết ATTP và thông báo với chính quyền địa phương. Giao trách nhiệm cụ thể cho UBND cấp xã trong việc lập danh sách, kiểm tra, tiếp nhận phản ánh và xử lý sự cố.

Dự thảo Luật ATTP (sửa đổi) do Bộ Y tế chủ trì soạn thảo được cho là mang đến nhiều điểm mới căn bản.

Đặc biệt, Dự thảo Luật đề xuất tăng mạnh mức phạt tiền. Theo đó, tại khoản 3 Điều 68 nâng mức phạt tiền tối đa lên 1 tỷ đồng đối với cá nhân và 2 tỷ đồng đối với tổ chức (gấp 10 lần so với quy định hiện hành)…

Trao đổi xung quanh đề xuất này, Luật sư Trần Minh Hùng (Đoàn Luật sư TP Hồ Chí Minh) bày tỏ sự đồng tình về việc nâng mức xử phạt như vậy. Luật sư Trần Minh Hùng cho rằng, đây là bước tiến đáng ghi nhận, giúp triệt tiêu tâm lý “nhờn luật”. Mặc dù siêu lợi nhuận từ thực phẩm bẩn có thể lên tới hàng chục tỷ đồng, việc tăng tiền phạt kết hợp với tịch thu khoản thu lợi bất chính, thu hồi giấy phép, đình chỉ hoạt động và truy cứu trách nhiệm hình sự sẽ tạo thành chiếc “vòng kim cô” răn đe toàn diện…

“ATTP là vấn đề hết sức quan trọng đến sức khỏe và giống nòi của dân tộc và cần phải có mức xử phạt tương xứng để tăng sức răn đe đối với những hành vi tiếp tay cho thực phẩm bẩn tuồn ra ngoài thị trường như thực trạng hiện nay”, Luật sư Trần Minh Hùng lý giải.

Cũng theo Luật sư Trần Minh Hùng, thực tế, vấn đề mức xử phạt liên quan đến lĩnh vực ATTP không phải mới, tuy nhiên sau khi các vụ án xảy ra tại Công ty TNHH Khoa học TSL, Công ty cổ phần Avatek (đại án làm giả hơn 220.000 phiếu kiểm nghiệm sản phẩm) bị phát hiện thì dư luận mới thật sự quan tâm về các vụ án tương tự. Điều quan trọng là chúng ta phải thay đổi tâm lý, nhận thức của những người sản xuất ra thực phẩm, để họ ý thức và nâng cao việc phải đảm bảo vấn đề vệ sinh ATTP, từ đó cung cấp ra thị trường những thực phẩm sạch, đúng quy trình, đúng chất lượng.

Luật sư Trần Minh Hùng (Đoàn Luật sư TP Hồ Chí Minh) bày tỏ sự đồng tình về việc tăng mức xử phạt Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đề xuất.

Cùng với đó, giai đoạn kiểm soát đầu ra thực phẩm cực kỳ quan trọng để đảm bảo nguồn thực phẩm bẩn không thể tuồn ra thị trường một cách dễ dàng. Bên cạnh đó là vai trò của các cơ quan chức năng quản lý về thực phẩm cũng cần phải nâng cao trách nhiệm về công tác quản lý, kiểm định thực phẩm đủ tiêu chuẩn trước khi cho phép ra thị trường.

“Chính vì vậy, việc tăng mức phạt tiền theo như đề xuất khoản 3 Điều 68 của Dự thảo Luật ATTP (sửa đổi) do Bộ Y tế chủ trì xây dựng là hoàn toàn phù hợp với tình hình thực tế hiện nay”, Luật sư Trần Minh Hùng nhấn mạnh.

Chủ công đấu tranh, tham mưu hoàn thiện thể chế

Trong cuộc chiến chống thực phẩm bẩn, lực lượng Cảnh sát kinh tế đóng vai trò nòng cốt, mang tính đột phá qua việc chủ động phát hiện, bóc gỡ nhiều đường dây sản xuất, kinh doanh hàng giả, thực phẩm độc hại quy mô lớn.

Theo Đại tá Ngô Thuận Lăng, Trưởng phòng Cảnh sát Kinh tế Công an TP Hồ Chí Minh, thực hiện chỉ đạo của Bộ Công an và Ban Giám đốc Công an TP Hồ Chí Minh, Phòng Cảnh sát kinh tế đã triển khai các kế hoạch, xác lập nhiều chuyên án và áp dụng đồng bộ những biện pháp nghiệp vụ nhằm đấu tranh quyết liệt với tội phạm sản xuất, buôn bán hàng giả và thực phẩm bẩn. Phương châm xuyên suốt của đơn vị là “đánh đúng, đánh trúng” và “đánh tận gốc”…

Đoàn giám sát HĐND TP Hồ Chí Minh kiểm tra tại khu vực chế biến thực phẩm của một doanh nghiệp.

Không dừng lại ở công tác điều tra, ngành Công an còn tích cực tham mưu thể chế hóa pháp luật: Đề xuất tăng nặng khung hình phạt; định danh hành vi cố ý cung cấp thông tin sai lệch, kinh doanh thực phẩm giả là hành vi đe dọa an ninh con người; kiến nghị siết chặt trách nhiệm của các sàn thương mại điện tử (TMĐT) và mạng xã hội; đồng thời đề xuất cơ chế tăng cường kiểm tra đột xuất, giảm kiểm tra theo kế hoạch báo trước để ngăn chặn doanh nghiệp vi phạm tẩu tán chứng cứ.

Liên quan đến những góp ý của Bộ Công an với Dự thảo Luật ATTP sửa đổi, cần siết chặt trách nhiệm và việc quản lý sàn TMĐT, nền tảng mạng xã hội trong kinh doanh thực phẩm. Trao đổi với báo chí, PGS.TS Phạm Khánh Phong Lan, Giám đốc Sở ATTP TP Hồ Chí Minh cho rằng, góp ý của Bộ Công an rất thực tế. TMĐT đang là vấn đề rất lớn, không chỉ riêng trong lĩnh vực thực phẩm. Các sàn giao dịch điện tử, mạng xã hội hiện nay có thể trở thành nơi thuận lợi để hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng lưu thông. Vì vậy, việc xác thực danh tính người bán, lưu trữ dữ liệu giao dịch, phối hợp gỡ bỏ sản phẩm vi phạm là hết sức cần thiết.

Lực lượng Quản lý thị trường TP Hồ Chí Minh kiểm tra các cơ sở kinh doanh thực phẩm.

Thực phẩm bán trên mạng cũng phải tuân thủ đầy đủ các quy định về công bố, kiểm nghiệm, nguồn gốc như bán trực tiếp, chỉ khác là giao dịch qua nền tảng trung gian. Do đó, cần số hóa các tiêu chí, tiêu chuẩn để người tiêu dùng tự truy cập, xác thực trước khi mua, thay vì chờ phản ánh rồi mới đi xác minh…

Đi đôi với việc hoàn thiện hành lang pháp lý, ứng dụng công nghệ số và kết nối dữ liệu là chìa khóa để xóa bỏ “khoảng trống” cho thực phẩm bẩn. Một bước đột phá lớn là việc kết nối Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư (VNeID) với dữ liệu đăng ký doanh nghiệp và dữ liệu ATTP, giúp loại bỏ tình trạng ẩn danh trục lợi trên môi trường mạng. TP Hồ Chí Minh cũng đang đi đầu trong việc số hóa toàn bộ quy trình cấp, gia hạn, thu hồi giấy chứng nhận ATTP và công khai danh sách vi phạm cho nhân dân giám sát.

Truy xuất nguồn gốc thực phẩm - bước tiến vì một thị trường minh bạch.

Bộ Công thương đã ban hành Thông tư 31/2026/TT-BCT và Thông tư 11/2026/TT-BCT quy định về truy xuất nguồn gốc thực phẩm, vận hành Hệ thống truy xuất nguồn gốc hàng hóa VeriGoods (verigoods.vn). Tính đến tháng 5/2026, hệ thống đã xác thực hơn 1 triệu mã sản phẩm. Lộ trình quy định: từ 1/7/2026 thương nhân thực hiện đăng ký tài khoản và từ 1/1/2027, việc truy xuất nguồn gốc theo nguyên tắc “một bước trước - một bước sau” (tích hợp mã Barcode, QR) là bắt buộc trước khi đưa sản phẩm rủi ro cao ra thị trường.

Theo Quyết định 400/QĐ-BCT giai đoạn 2026-2035, dữ liệu truy xuất này sẽ kết nối liên thông giữa Bộ Công thương với Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp & Môi trường, Bộ Tài chính và Bộ Công an. Hệ thống không chỉ phục vụ kiểm soát thực phẩm mà còn mở rộng sang các ngành công nghiệp chủ lực, nâng cao minh bạch thị trường nội địa và đáp ứng khắt khe các tiêu chuẩn xuất khẩu quốc tế.

Có thể nói, sự phối hợp chặt chẽ giữa ngành Y tế trong kiến tạo chuẩn mực pháp lý, lực lượng Công an trong siết chặt kỷ cương, cùng sự đồng hành của hạ tầng dữ liệu quốc gia sẽ tạo nên một “lá chắn” vững chắc, đẩy lùi thực phẩm bẩn và đem lại sự yên tâm cho người tiêu dùng.

Phú Lữ