Hoàn thiện Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi): Văn hóa trách nhiệm để bảo vệ sức khỏe nhân dân

Bảo đảm an toàn thực phẩm không chỉ là yêu cầu quản lý mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội, góp phần xây dựng văn hóa tiêu dùng an toàn, lành mạnh trong từng bữa ăn. Ảnh: Lương Xuân Huy

Sau hơn 15 năm thi hành, Luật An toàn thực phẩm năm 2010 đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho công tác quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm, góp phần nâng cao nhận thức của toàn xã hội, kiểm soát chất lượng thực phẩm và bảo vệ sức khỏe nhân dân. Tuy nhiên, trong bối cảnh nền kinh tế phát triển nhanh, thương mại điện tử mở rộng, chuỗi cung ứng ngày càng toàn cầu hóa cùng với yêu cầu ngày càng cao của người dân về chất lượng cuộc sống, nhiều quy định của luật hiện hành đã bộc lộ những hạn chế, chưa theo kịp thực tiễn. Việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm vì vậy không chỉ nhằm hoàn thiện thể chế mà còn thể hiện bước chuyển mạnh mẽ trong tư duy quản lý, hướng tới xây dựng môi trường phát triển an toàn, văn minh và bền vững.

Ở góc độ văn hóa, an toàn thực phẩm không chỉ là yêu cầu của pháp luật mà còn là thước đo trình độ văn minh của một quốc gia. Một xã hội phát triển bền vững là xã hội mà người sản xuất đặt đạo đức lên trên lợi nhuận; người kinh doanh coi sức khỏe cộng đồng là trách nhiệm; cơ quan quản lý thực thi công vụ bằng sự minh bạch, khách quan và hiệu quả; còn người tiêu dùng chủ động lựa chọn thực phẩm an toàn, giám sát và lên tiếng trước các hành vi vi phạm. Vì vậy, sửa đổi Luật An toàn thực phẩm không chỉ nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý mà còn góp phần bồi đắp văn hóa ứng xử với thực phẩm trong toàn bộ chuỗi từ sản xuất, chế biến, lưu thông đến tiêu dùng, để mỗi bữa ăn an toàn trở thành một giá trị văn hóa của đời sống xã hội.

Nhấn mạnh vai trò của chăm sóc sức khỏe ban đầu, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho rằng, nếu không vệ sinh an toàn thực phẩm thì xây bao nhiêu bệnh viện cũng không thể đủ, đào tạo bao nhiêu bác sĩ cũng không thể giải quyết được. Thông điệp đó khẳng định rằng bảo vệ sức khỏe nhân dân không chỉ bắt đầu từ hệ thống khám chữa bệnh mà phải bắt đầu từ chính chất lượng của thực phẩm hằng ngày. Đây cũng là cách tiếp cận lấy phòng ngừa làm trọng tâm, chuyển từ tư duy xử lý hậu quả sang chủ động kiểm soát nguy cơ ngay từ đầu.

Một trong những điểm đổi mới quan trọng của dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) là chuyển mạnh từ phương thức quản lý theo từng công đoạn sang quản lý toàn bộ chuỗi cung ứng thực phẩm. Đây không chỉ là sự thay đổi về kỹ thuật quản lý mà còn góp phần hình thành văn hóa trách nhiệm xuyên suốt trong toàn bộ hệ sinh thái sản xuất và kinh doanh thực phẩm. Từ người nông dân, cơ sở sản xuất, doanh nghiệp chế biến, đơn vị phân phối đến các nền tảng thương mại điện tử đều phải chịu trách nhiệm đối với chất lượng sản phẩm mà mình tham gia tạo ra và đưa đến người tiêu dùng. Khi trách nhiệm được xác lập đồng bộ trong toàn chuỗi giá trị, niềm tin của người tiêu dùng sẽ được củng cố, đồng thời tạo động lực cho sự phát triển bền vững của doanh nghiệp.

Dự thảo luật cũng chuyển từ tư duy tiền kiểm nặng về thủ tục hành chính sang tăng cường hậu kiểm trên cơ sở đánh giá nguy cơ, quản lý rủi ro và ứng dụng dữ liệu số. Đây là bước đi phù hợp với xu hướng quản trị hiện đại của nhiều quốc gia trên thế giới. Khi đó, doanh nghiệp không chỉ đáp ứng điều kiện để được cấp phép mà phải duy trì chất lượng sản phẩm trong suốt quá trình sản xuất, lưu thông và kinh doanh. Việc tuân thủ quy định pháp luật không còn mang tính đối phó mà trở thành nền tảng xây dựng uy tín, thương hiệu và năng lực cạnh tranh lâu dài.

Đặc biệt, việc thúc đẩy chuyển đổi số trong quản lý an toàn thực phẩm thông qua xây dựng hệ thống thông tin an toàn thực phẩm quốc gia; áp dụng mã QR, mã số, mã vạch và truy xuất nguồn gốc điện tử sẽ tạo bước đột phá về tính minh bạch. Khi mọi thông tin về sản phẩm đều có thể được truy xuất đầy đủ, người tiêu dùng sẽ có thêm cơ sở để lựa chọn thực phẩm an toàn, trong khi cơ quan quản lý có điều kiện nâng cao hiệu quả giám sát, cảnh báo và xử lý vi phạm. Đây cũng là giải pháp quan trọng để ngăn chặn hàng giả, hàng kém chất lượng, bảo vệ những doanh nghiệp sản xuất chân chính và nâng cao sức cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam.

Bên cạnh đó, dự thảo luật tạo động lực để doanh nghiệp đầu tư, áp dụng các hệ thống quản lý chất lượng tiên tiến như GMP, HACCP, ISO 22000 và các tiêu chuẩn quốc tế khác. Đây không chỉ là yêu cầu về kỹ thuật hay điều kiện Hội nhập mà còn góp phần hình thành văn hóa kinh doanh hiện đại, trong đó chất lượng, uy tín, tính minh bạch và trách nhiệm xã hội trở thành những giá trị cốt lõi. Một nền kinh tế phát triển bền vững chỉ có thể được xây dựng khi những doanh nghiệp làm đúng được khuyến khích, bảo vệ và tạo điều kiện phát triển; đồng thời những hành vi gian lận thương mại, sản xuất thực phẩm giả, thực phẩm kém chất lượng bị xử lý nghiêm minh.

Một điểm đáng chú ý khác là dự thảo luật mở rộng vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, hiệp hội ngành hàng, cơ quan truyền thông và người tiêu dùng trong giám sát, phản ánh, tuyên truyền và phổ biến kiến thức về an toàn thực phẩm. Điều này thể hiện quan điểm quản lý hiện đại, coi bảo đảm an toàn thực phẩm là trách nhiệm chung của toàn xã hội chứ không chỉ của cơ quan quản lý nhà nước. Khi người dân chủ động lựa chọn thực phẩm an toàn, tích cực phản ánh các hành vi vi phạm và đồng hành cùng cơ quan chức năng, văn hóa tiêu dùng có trách nhiệm sẽ từng bước được hình thành và lan tỏa.

Đối với thức ăn đường phố và suất ăn tập thể, những lĩnh vực tác động trực tiếp đến sức khỏe của hàng triệu người dân mỗi ngày – dự thảo luật không chỉ siết chặt các điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm mà còn chú trọng nâng cao ý thức của người kinh doanh thông qua quy định về lưu giữ thông tin nguồn gốc nguyên liệu, cập nhật kiến thức an toàn thực phẩm và tăng cường trách nhiệm của chính quyền cơ sở trong công tác quản lý. Những quy định này hướng tới xây dựng môi trường kinh doanh dịch vụ ăn uống văn minh, chuyên nghiệp, trong đó lợi ích kinh tế luôn gắn liền với trách nhiệm bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Có thể khẳng định rằng, Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) không đơn thuần là sự điều chỉnh các quy định pháp luật mà còn góp phần định hình những chuẩn mực văn hóa mới trong sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng thực phẩm. Đó là văn hóa trách nhiệm của người sản xuất; văn hóa minh bạch của doanh nghiệp; văn hóa quản trị hiện đại của Nhà nước; văn hóa giám sát của cộng đồng; và văn hóa tiêu dùng thông thái của mỗi người dân.

Một quốc gia phát triển không chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng kinh tế hay quy mô đầu tư, mà còn được đánh giá qua cách xã hội bảo vệ sức khỏe con người, tôn trọng sự sống và gìn giữ những giá trị chân thực trong sản xuất, kinh doanh. Khi mỗi bữa ăn đều được bảo đảm an toàn; mỗi doanh nghiệp coi chất lượng là danh dự; mỗi cơ quan quản lý lấy hiệu quả phục vụ người dân làm mục tiêu; và mỗi người tiêu dùng trở thành một “người giám sát” có trách nhiệm, thì an toàn thực phẩm sẽ không chỉ là yêu cầu của pháp luật mà sẽ trở thành một giá trị văn hóa bền vững, góp phần xây dựng một xã hội phát triển lành mạnh, nhân văn, văn minh và giàu niềm tin.

Nguyễn Tiến Dũng