Sửa luật Phát triển đô thị: Khỏa lấp khoảng trống trách nhiệm sinh thái tại các đại dự án lấn biển

Với bờ biển trải dài hơn 3.260km, Việt Nam có lợi thế và tiềm năng to lớn để phát triển các đô thị biển đảo đặc sắc, là trụ cột và động lực để phát triển kinh tế địa phương.

Cơn sốt "vàng xanh", áp lực tài nguyên và lằn ranh an ninh quốc gia

Với đường bờ biển dài và quỹ đất đồng bằng ngày càng thu hẹp, lấn biển đang trở thành một phương thức khai thác không gian chiến lược tại nhiều địa phương từ Bắc chí Nam.

Dưới góc độ kinh tế, các đô thị lấn biển không chỉ giải quyết cơn khát quỹ đất mà còn mở cửa cho các nguồn lực đầu tư khổng lồ ngoài ngân sách, đóng vai trò là những thỏi nam châm thu hút hàng chục tỷ USD vốn đầu tư.

Đánh giá về quy mô nguồn lực của các dự án này, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn từng nhấn mạnh: Quy mô vốn của một dự án lấn biển có thể lên tới 100.000 - 200.000 tỷ đồng, đòi hỏi nhà đầu tư phải có tiềm lực tài chính rất mạnh.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn phát biểu giải trình, làm rõ một số vấn đề đại biểu Quốc hội quan tâm - Ảnh: chinhphu.vn/Nhật Bắc

Tuy nhiên, bản chất của lấn biển là một sự can thiệp trực tiếp vào cấu trúc tự nhiên. Việc hình thành các khu đô thị lấn biển có đặc thù về quy mô, nhu cầu vốn lớn, thời gian thực hiện kéo dài và đặc biệt là đòi hỏi một khối lượng khổng lồ vật liệu san lấp. Chính nhu cầu bức thiết về vật liệu san lấp này cộng với việc làm biến đổi hoàn toàn địa hình, dòng chảy, quá trình bồi tụ - xói lở đã và đang gây ra những lo ngại sâu sắc về sự suy thoái cảnh quan, đe dọa đa dạng sinh học và vùng đệm của các di sản thiên nhiên, điển hình như những bài học nhãn tiền tại Quảng Ninh thời gian qua.

Sự đánh đổi này càng trở nên nguy hiểm khi những tác động của một dự án lấn biển không bao giờ dừng lại ở ranh giới hành chính của một địa phương, mà mang tính cộng dồn, lây lan trên diện rộng, tàn phá các rạn san hô, xóa sổ diện tích rừng ngập mặn và làm gia tăng nguy cơ ngập lụt nội đồng. Khi hệ sinh thái ven bờ bị phá vỡ, đối tượng chịu tổn thương đầu tiên chính là hàng triệu ngư dân bản địa. Không chỉ dừng lại ở vấn đề sinh thái, lấn biển còn chạm đến những lằn ranh sinh tử về an ninh quốc gia.

Quan điểm từ nhiều Đại biểu Quốc hội và cơ quan thẩm tra cũng đề nghị tiếp tục rà soát cơ chế, chính sách để bảo đảm tính khả thi, đồng bộ; đặc biệt cần bổ sung các quy định kiểm soát rủi ro trong toàn bộ vòng đời dự án, tránh tình trạng chỉ tập trung vào ưu đãi, hỗ trợ thu hút đầu tư mà bỏ ngỏ khâu quản lý, vận hành về sau.

Theo tinh thần thảo luận về dự thảo Luật Phát triển đô thị, mọi chính sách không thể phát triển tự phát mà phải đặt trong sự kiểm soát nghiêm ngặt, tuân thủ tuyệt đối Quy hoạch không gian biển quốc gia, bảo đảm đô thị vươn ra biển phải đồng thời là một pháo đài củng cố thế trận quốc phòng, an ninh và bảo vệ vững chắc chủ quyền biển đảo.

Kiểm soát rủi ro vòng đời dự án bằng tư duy ESG và Kinh tế tuần hoàn

Đứng trước ngã rẽ phát triển, các tỉnh thành có biển không thể tiếp tục mô hình tăng trưởng dựa vào việc khai thác cạn kiệt tài nguyên.

Câu chuyện lấn biển hiện nay đang bộc lộ những khoảng trống pháp lý lớn, đặc biệt là sự mất cân đối giữa ưu đãi đầu tư và quản trị rủi ro. Các cơ chế, chính sách hiện tại tập trung quá nhiều vào ưu đãi, hỗ trợ và thu hút đầu tư, trong khi cơ chế bảo đảm quản lý, vận hành và kiểm soát rủi ro trong toàn bộ vòng đời dự án (có thể lên tới 70 năm) lại chưa được quy định đầy đủ.

Các báo cáo Đánh giá tác động môi trường (ĐTM) chủ yếu mới chỉ dừng ở giai đoạn cấp phép và thi công, trong khi những thảm họa về sụt lún, xói lở hay biến đổi dòng chảy thường chỉ phát lộ sau hàng chục năm. Trách nhiệm của các nhà đầu tư hiện tại phần lớn chỉ mang tính "nghĩa vụ hành vi", thiếu vắng những chế tài tài chính đủ mạnh để ràng buộc trách nhiệm khắc phục sự cố khi dự án đã được chuyển nhượng hoặc hoàn tất.

Để khỏa lấp khoảng trống pháp lý này trong dự án Luật Phát triển đô thị, đã đến lúc các đại dự án lấn biển phải được đặt dưới lăng kính quản trị rủi ro đa chiều, nội luật hóa các bộ tiêu chuẩn Môi trường, Xã hội và Quản trị (ESG). Nguyên tắc "người gây ô nhiễm phải trả tiền" cần được cụ thể hóa bằng cơ chế bắt buộc ký quỹ phục hồi môi trường biển và hình thành quỹ duy tu chống xói lở dài hạn.

Hơn thế nữa, thước đo thành công của một khu đô thị lấn biển không chỉ nằm ở những công trình hoa lệ, mà phải được định vị qua lăng kính "Xã hội" (chữ S trong ESG) – tức là năng lực tạo ra sinh kế mới, chuyển đổi nghề nghiệp và duy trì sự phát triển bao trùm cho những người dân bản địa. Việc phát triển kinh tế biển phải là một vòng tuần hoàn khép kín, nơi lợi ích từ biển được tái đầu tư để nuôi dưỡng hệ sinh thái và củng cố vững chắc nền tảng an ninh, sinh kế của đất nước.

Phát triển đô thị lấn biển mở ra không gian tăng trưởng chiến lược, nhưng cơ chế càng đặc biệt, quy mô càng lớn thì giới hạn và sự kiểm soát càng phải được quy định chặt chẽ trong Luật Phát triển đô thị.

"Không đánh đổi môi trường lấy kinh tế" không chỉ là khẩu hiệu, mà phải được thể chế hóa thành các rào cản kỹ thuật, công cụ tài chính và quy hoạch định hướng rõ ràng. Sự hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, tạo sinh kế bền vững cho người dân, bảo đảm an ninh quốc phòng và bảo tồn nguyên vẹn hệ sinh thái biển chính là thước đo cao nhất, quyết định sự thành bại và tính bền vững của các siêu dự án này trong kỷ nguyên mới.

Đại biểu Vũ Văn Tiến: Lấn biển cần quy hoạch quốc gia, kiên quyết không phát triển manh mún

Tán thành bổ sung cơ chế đặc thù cho đô thị lấn biển vào dự án Luật Phát triển đô thị, Đại biểu Quốc hội Vũ Văn Tiến (Đoàn Hải Phòng) nhận định đây là hướng đi mở ra không gian phát triển chiến lược. Tuy nhiên, quá trình luật hóa đòi hỏi sự thận trọng tối đa, tầm nhìn vĩ mô và năng lực kiểm soát dài hạn.

Theo đại biểu, nếu chỉ nhìn lấn biển như cách tạo thêm quỹ đất là chưa thấy hết bản chất vấn đề. Đây thực chất là sự can thiệp trực tiếp vào cấu trúc tự nhiên của vùng bờ, làm biến đổi địa hình, dòng chảy, quá trình xói lở và toàn bộ hệ sinh thái. Tác động môi trường của một dự án hoàn toàn có thể vượt ra khỏi ranh giới hành chính của một địa phương.

Từ đó, Đại biểu kiến nghị hai giải pháp quản trị cốt lõi:Một là, khẩn trương xây dựng chiến lược và quy hoạch lấn biển ở phạm vi quốc gia. Phải có "bức tranh tổng thể" trước để các dự án cụ thể đặt vào trong đó; phân định rõ khu vực nào được lấn biển, vùng nào cần bảo vệ nghiêm ngặt và sức chịu tải của môi trường. Không thể để đô thị lấn biển phát triển manh mún, chắp vá theo đề xuất riêng lẻ của từng nhà đầu tư.

Hai là, thiết lập cơ sở dữ liệu quốc gia về lấn biển.Đây không phải kho lưu trữ hành chính mà phải là công cụ đo lường "tác động cộng dồn" của nhiều dự án. Bài toán đặt ra không chỉ là cấp phép cho một dự án hôm nay, mà phải dự báo được sau 10 hay 20 năm nữa, tổng thể đường bờ, hệ sinh thái và không gian phát triển của cả vùng sẽ biến đổi ra sao.

Xuân Hòa