Luật Phát triển đô thị: Chuyển biến từ tư duy ‘quản lý’ sang kiến tạo và phát triển đô thị

Trao đổi với phóng viên Báo và Phát thanh, Truyền hình Đồng Nai, Thành ủy viên, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội thành phố Đồng Nai BÙI XUÂN THỐNG cho rằng, việc Quốc hội thông qua Luật Phát triển đô thị được kỳ vọng là “bệ phóng” thể chế giúp các đô thị phát huy tốt hơn tiềm năng, lợi thế và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Thành ủy viên, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội thành phố Đồng Nai Bùi Xuân Thống phát biểu tại phiên thảo luận tổ. Ảnh: CTV

Tạo “bệ phóng” thể chế, trao quyền để đô thị chủ động phát triển

* Thưa ông, Quốc hội vừa thông qua Luật Phát triển đô thị với nhiều cơ chế và tạo khuôn khổ pháp lý mới. Đây là lần đầu tiên Việt Nam có một đạo luật riêng cho các đô thị, vậy Luật Phát triển đô thị có ý nghĩa như thế nào đối với quá trình phát triển các đô thị trong giai đoạn mới?

- Theo tôi, việc Quốc hội thông qua Luật Phát triển đô thị có ý nghĩa rất quan trọng, không chỉ ở việc chúng ta có thêm một đạo luật mới, mà quan trọng hơn là tư duy về phát triển đô thị đã có sự thay đổi căn bản.

Trong một thời gian dài, đô thị thường được nhìn chủ yếu dưới góc độ quản lý xây dựng, quy hoạch, hạ tầng kỹ thuật và phát triển nhà ở. Trong khi đó, đô thị hiện đại không chỉ là một không gian xây dựng mà còn là một hệ sinh thái kinh tế - xã hội, nơi tập trung dân cư, nguồn nhân lực, khoa học - công nghệ, tài chính, thương mại, dịch vụ, văn hóa và đổi mới sáng tạo. Vì vậy, phát triển đô thị phải được nhìn nhận như một động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế và nâng cao chất lượng sống của người dân.

Giá trị lớn nhất của Luật Phát triển đô thị là tạo ra một hành lang pháp lý ổn định, mang tính kiến tạo phát triển. Trong quá trình thảo luận, các đại biểu Quốc hội đã nhấn mạnh về “tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, tạo động lực tăng trưởng mới và phân quyền mạnh hơn cho các đô thị”. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới, khi tốc độ đô thị hóa, nhu cầu kết nối hạ tầng, yêu cầu phát triển xanh, thông minh và nhu cầu thu hút nguồn lực quốc tế ngày càng lớn.

Việc ban hành luật mới chỉ là bước đầu. Giá trị thực sự của luật phải được thể hiện ở khả năng đưa các chính sách vào cuộc sống, rút ngắn thời gian xử lý công việc, tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp, đồng thời giúp chính quyền đô thị chủ động hơn trong quyết định những vấn đề thuộc thẩm quyền.

Nói cách khác, Luật Phát triển đô thị phải tạo ra sự chuyển biến từ tư duy “quản lý đô thị” sang “kiến tạo và phát triển đô thị”, lấy người dân làm trung tâm, lấy chất lượng sống và hiệu quả phát triển làm thước đo.

Một góc đô thị phường Trấn Biên, thành phố Đồng Nai. Ảnh: Minh Tài

* Một trong những điểm đáng chú ý của Luật Phát triển đô thị là tăng cường phân cấp, phân quyền, trao thêm quyền chủ động cho chính quyền đô thị. Theo ông, cơ chế này sẽ giúp các đô thị khắc phục những hạn chế trong quản lý, điều hành trước đây và tạo động lực để phát triển nhanh, linh hoạt hơn như thế nào?

- Tôi đánh giá đây là một trong những nội dung có tính đột phá của luật. Phân cấp, phân quyền trong Luật Phát triển đô thị vì thế cần được hiểu không đơn thuần là “giao thêm quyền”, mà là trao quyền để địa phương chủ động quyết định và đồng thời phải chịu trách nhiệm về quyết định của mình.

Tôi rất đồng tình với quan điểm đã được nhiều đại biểu Quốc hội đặt ra trong quá trình thảo luận: phân quyền mạnh phải gắn với làm rõ thẩm quyền, trách nhiệm, công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực.

Đây là vấn đề rất quan trọng, bởi nếu chỉ phân quyền mà không xác định rõ trách nhiệm thì có thể dẫn đến tình trạng né tránh hoặc lạm quyền. Ngược lại, nếu quyền đã được giao nhưng cán bộ, chính quyền địa phương vẫn phải xin ý kiến quá nhiều thì phân quyền sẽ không phát huy hiệu quả.

Do đó, tôi kỳ vọng luật sẽ tạo ra một phương thức quản trị mới: Trung ương tập trung xây dựng thể chế, tiêu chuẩn, quy chuẩn, chiến lược và kiểm tra, giám sát; địa phương được trao không gian đủ rộng để chủ động tổ chức thực hiện và huy động nguồn lực phù hợp với đặc điểm của mình.

Với lợi thế sông Đồng Nai, thành phố được định hướng phát triển mô hình đô thị ven sông.

* Ông đánh giá thế nào về vai trò của khung thể chế mới trong việc giúp các đô thị khai thác hiệu quả hơn tiềm năng, lợi thế và huy động các nguồn lực cho phát triển?

- Một đô thị có thể có vị trí địa lý thuận lợi, có quỹ đất, có nguồn nhân lực, có hệ thống giao thông và có thị trường lớn, nhưng nếu thể chế không phù hợp, thủ tục kéo dài, thẩm quyền không rõ ràng thì những lợi thế đó rất khó chuyển hóa thành nguồn lực.

Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của Luật Phát triển đô thị là không chỉ quy định những vấn đề quản lý đô thị theo cách truyền thống mà hướng đến tạo không gian để đô thị huy động nguồn lực xã hội, thu hút nhà đầu tư chiến lược và thí điểm những mô hình phát triển mới. Đây cũng là tinh thần được thể hiện trong quá trình xây dựng dự luật.

Phường Long Thành được xác định là đô thị sân bay của Đồng Nai. Ảnh: Công Nghĩa

Mở không gian phát triển, tạo cực tăng trưởng và nâng tầm liên kết vùng

* Luật quy định những cơ chế, không gian phát triển mới, trong đó có các mô hình như khu kinh tế đặc biệt, khu thương mại tự do. Những quy định này sẽ tác động như thế nào đến việc hình thành các cực tăng trưởng mới, thu hút đầu tư, phát triển các ngành kinh tế mới và tăng cường liên kết vùng, thưa ông?

- Trong cạnh tranh quốc tế hiện nay, không gian kinh tế không còn bị giới hạn bởi ranh giới hành chính. Một đô thị muốn phát triển phải đặt mình trong mạng lưới vùng, quốc gia và quốc tế. Các mô hình như khu thương mại tự do, khu kinh tế đặc biệt, trung tâm tài chính, logistics hay các khu chức năng chuyên biệt nếu được thiết kế phù hợp sẽ tạo ra những “điểm hội tụ” về vốn, công nghệ, nhân lực và thị trường.

Tuy nhiên, tôi cho rằng không nên hiểu khu kinh tế đặc biệt hay khu thương mại tự do đơn thuần là tạo ra một khu vực có nhiều ưu đãi hơn. Cốt lõi phải là tạo ra một môi trường kinh doanh có sức cạnh tranh quốc tế, với hạ tầng tốt, thủ tục minh bạch, cơ chế quản trị hiệu quả, nguồn nhân lực chất lượng cao và khả năng kết nối với các chuỗi cung ứng toàn cầu.

Từ góc độ liên kết vùng, đây là vấn đề càng có ý nghĩa. Một khu thương mại tự do hay trung tâm logistics không thể phát triển hiệu quả nếu chỉ phục vụ phạm vi một đô thị. Nó phải gắn với cảng biển, sân bay, đường sắt, đường cao tốc, các khu công nghiệp, trung tâm sản xuất và thị trường tiêu dùng.

 Dự án Mở rộng đoạn đường cao tốc Thành phố Hồ Chí Minh - Long Thành. Ảnh: Phạm Tùng

* Một yêu cầu quan trọng của phát triển đô thị hiện nay là phải phát huy được lợi thế, đặc thù của từng địa phương. Luật Phát triển đô thị sẽ tạo dư địa như thế nào để các đô thị chủ động xây dựng cơ chế, chính sách và mô hình phát triển phù hợp với điều kiện riêng, thay vì áp dụng một khuôn mẫu chung?

- Việt Nam có nhiều đô thị với điều kiện hoàn toàn khác nhau. Hà Nội có vai trò là đô thị đặc biệt, trung tâm chính trị, văn hóa; Thành phố Hồ Chí Minh có vai trò trung tâm tài chính, thương mại quốc tế; Đà Nẵng có lợi thế về kinh tế biển, du lịch và dịch vụ; Hải Phòng có lợi thế cảng biển, logistics và công nghiệp. Đồng Nai lại có những lợi thế rất riêng về công nghiệp, logistics, sân bay, giao thông liên vùng và không gian phát triển rộng. Vì vậy, nếu áp dụng một công thức giống nhau cho tất cả các đô thị thì rất khó tạo ra đột phá.

Tinh thần của luật là Trung ương quy định khung, nguyên tắc và những chuẩn mực chung; địa phương có không gian chủ động tổ chức thực hiện, huy động nguồn lực và nghiên cứu những mô hình phù hợp với đặc thù. Đây cũng là một trong những định hướng được xác định trong quá trình xây dựng dự luật. Nhưng quyền tự chủ phải đi cùng trách nhiệm. Địa phương có thể chủ động lựa chọn phương án phát triển, nhưng phải chứng minh được tính hiệu quả, khả thi, bền vững và phù hợp với quy hoạch chung; đồng thời phải chịu trách nhiệm trước người dân, HĐND, Chính phủ và các cơ quan giám sát về những quyết định của mình.

Nhà máy công nghệ cao tại Khu công nghiệp Long Thành. Ảnh: Vương Thế

* Đối với thành phố Đồng Nai - một đô thị đang đứng trước nhiều cơ hội phát triển mới, đặc biệt về hạ tầng giao thông, logistics, công nghiệp, dịch vụ và liên kết vùng. Theo ông, Luật Phát triển đô thị có thể mở ra những cơ hội cụ thể nào về mở rộng không gian phát triển, huy động nguồn lực, hình thành các mô hình kinh tế mới và phát huy vai trò liên kết vùng của Đồng Nai?

- Đồng Nai là một trong những địa phương có điều kiện để thụ hưởng rất rõ những cơ chế phát triển mới của Luật Phát triển đô thị, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu rất cao về năng lực quản trị. Điểm mạnh của Đồng Nai hiện nay là chúng ta đang đứng tại giao điểm của nhiều không gian phát triển lớn. Sau quá trình sắp xếp địa giới, không gian phát triển của Đồng Nai rộng hơn, dư địa về đất đai, công nghiệp, đô thị, nông nghiệp, kinh tế biên giới và kinh tế biển đa dạng hơn. Đồng Nai cũng đang hình thành những động lực mới từ hệ thống giao thông chiến lược, Sân bay Long Thành, các tuyến cao tốc và kết nối với vùng Đông Nam Bộ.

Đặc biệt, định hướng phát triển thành phố Đồng Nai đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2065 đặt mục tiêu xây dựng một đô thị sân bay, đô thị ven sông, đa trung tâm, xanh và thông minh, gắn với công nghiệp công nghệ cao, công nghiệp hàng không, kinh tế hàng không và kinh tế tri thức.

Để phát huy được giá trị của Luật Phát triển đô thị, ngay bây giờ, Đồng Nai cần chuẩn bị về quy hoạch, đội ngũ cán bộ, dữ liệu đô thị, hạ tầng số, cơ chế huy động vốn, quỹ đất phát triển hạ tầng và đặc biệt là năng lực quản trị một đô thị có quy mô lớn. Nếu làm được điều đó, Luật Phát triển đô thị sẽ không chỉ là một đạo luật điều chỉnh hoạt động đô thị, mà thực sự trở thành một trong những nền tảng thể chế để Đồng Nai mở ra một chu kỳ phát triển mới.

* Xin cảm ơn ông!

Hải Thanh