Chủ động phòng ngừa, kiểm soát nguy cơ từ sớm, từ xa

Chuyển mạnh sang quản lý, kiểm soát dựa trên rủi ro

- Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt vừa được Quốc hội thông qua tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất. Thưa ông, việc ban hành Luật có ý nghĩa như thế nào đối với việc hoàn thiện hành lang pháp lý, nâng cao năng lực phòng ngừa, bảo đảm quốc phòng, an ninh và bảo vệ lợi ích quốc gia - dân tộc?

- Việc Quốc hội thông qua Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt là bước hoàn thiện quan trọng của hệ thống pháp luật nước ta trong một lĩnh vực có ý nghĩa đặc biệt đối với quốc phòng, an ninh, đối ngoại và lợi ích quốc gia - dân tộc.

Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Phan Văn Giang Báo cáo giải trình, tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Luật. Ảnh: Lâm Hiển

Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt là vấn đề có tính liên ngành, liên lĩnh vực và xuyên quốc gia. Việc kiểm soát không chỉ đặt ra đối với vũ khí, vật liệu, thiết bị, công nghệ mà còn bao gồm hàng hóa lưỡng dụng, người sử dụng cuối cùng, mục đích sử dụng cuối cùng, các hoạt động trung gian và nguồn tài chính có liên quan... Bởi vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là xử lý khi nguy cơ đã xuất hiện, hành vi đã xảy ra, mà quan trọng hơn là phải hình thành cơ chế chủ động phòng ngừa, phát hiện, cảnh báo và ngăn chặn ngay từ những khâu đầu tiên.

Luật đã quy định về nguyên tắc, biện pháp, nguồn lực và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt. Qua đó, tạo cơ sở pháp lý đồng bộ để chủ động phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn và xử lý nguy cơ, hành vi phổ biến và tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt; góp phần bảo đảm quốc phòng, an ninh, bảo vệ lợi ích quốc gia - dân tộc và cuộc sống bình yên của Nhân dân.

Đồng thời, việc ban hành Luật cũng tạo cơ sở để Việt Nam chủ động thực hiện các nghĩa vụ quốc tế, góp phần giữ vững môi trường hòa bình, ổn định và tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển đất nước.

- Lấy phòng ngừa làm chính, quản lý và kiểm soát trên cơ sở đánh giá rủi ro là một trong những tư tưởng xuyên suốt của Luật. Cách tiếp cận này được cụ thể hóa ra sao để nhận diện nguy cơ từ sớm, kiểm soát từ xa, thưa ông?

- Điểm đáng chú ý là Luật chuyển mạnh sang phương thức quản lý, kiểm soát dựa trên đánh giá rủi ro, thay vì áp dụng các biện pháp quản lý một cách dàn trải. Theo đó, đánh giá rủi ro quốc gia được thực hiện định kỳ 5 năm, đồng thời được rà soát, cập nhật hằng năm hoặc khi xuất hiện nguy cơ mới. Kết quả đánh giá là căn cứ để xây dựng chính sách, xác định danh mục kiểm soát, thiết lập cơ chế cảnh báo sớm và lựa chọn các biện pháp kiểm soát phù hợp.

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm bên lề kỳ họp. Ảnh: Lâm Hiển

Một nội dung quan trọng là kiểm soát hàng hóa lưỡng dụng - những hàng hóa được sử dụng cho mục đích dân sự nhưng có thể bị lợi dụng để phát triển, sản xuất, chế tạo vũ khí hủy diệt hàng loạt. Trên cơ sở đánh giá rủi ro, Luật thiết lập Danh mục kiểm soát đối với hàng hóa lưỡng dụng và dịch vụ có nguy cơ bị lợi dụng. Danh mục này được rà soát, cập nhật định kỳ hằng năm hoặc đột xuất khi xuất hiện nguy cơ mới, có thay đổi về điều ước quốc tế, nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc hoặc yêu cầu cấp thiết về quốc phòng, an ninh, đối ngoại.

Phạm vi kiểm soát cũng khá toàn diện, từ xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh, chuyển giao đến nghiên cứu, phát triển, sản xuất, chế tạo, lưu giữ, sử dụng, vận chuyển; cung cấp dịch vụ kỹ thuật, đào tạo, tư vấn và các hoạt động môi giới, trung gian có liên quan.

Đặc biệt, Luật chú trọng kiểm soát người sử dụng cuối cùng, mục đích sử dụng cuối cùng, bên thụ hưởng, chủ sở hữu hưởng lợi và chủ thể kiểm soát thực tế... Đây là cơ chế quan trọng để phát hiện những giao dịch, hoạt động có dấu hiệu bất thường, nhất là trường hợp hồ sơ không đầy đủ, thông tin không thống nhất, có dấu hiệu che giấu hoặc thay đổi bất thường về người sử dụng cuối cùng và mục đích sử dụng.

Cùng với đó, Luật không chỉ kiểm soát vũ khí, vật liệu, công nghệ và hàng hóa mà còn kiểm soát tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt thông qua các biện pháp nhận diện, đánh giá, giám sát, phát hiện và báo cáo giao dịch đáng ngờ; trì hoãn giao dịch, phong tỏa tài khoản, tiền, tài sản và áp dụng các biện pháp cần thiết khác theo quy định của pháp luật.

Có thể khái quát, Luật đã thiết lập cơ chế phòng ngừa nhiều tầng, nhiều lớp, kết hợp giữa đánh giá rủi ro, cảnh báo sớm, kiểm soát hàng hóa lưỡng dụng, người sử dụng cuối cùng, nguồn tài chính, chia sẻ dữ liệu và phản ứng khi xuất hiện nguy cơ. Mục tiêu là nhận diện nguy cơ từ sớm, kiểm soát từ xa và ngăn chặn ngay từ những khâu đầu tiên.

Kiểm soát chặt chẽ, không tạo thêm rào cản

- Vậy, Luật xử lý mối quan hệ giữa yêu cầu kiểm soát chặt chẽ với việc bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp và tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp như thế nào, thưa ông?

- Đây là một yêu cầu rất quan trọng. Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt phải bảo đảm chặt chẽ, hiệu quả, nhưng đồng thời không tạo ra những thủ tục, rào cản không cần thiết đối với các hoạt động hợp pháp. Vì vậy, Luật xác định việc quản lý, kiểm soát phải dựa trên đánh giá rủi ro; không tạo ra các thủ tục quản lý, cấp phép, khai báo, báo cáo, thanh tra, kiểm tra trùng lặp với pháp luật chuyên ngành; đồng thời bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Quốc hội biểu quyết thông qua Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt. Ảnh: Hồ Long

Cơ quan có thẩm quyền phải rà soát, kế thừa và sử dụng thông tin đã có trong cơ sở dữ liệu chuyên ngành; chỉ yêu cầu tổ chức, cá nhân bổ sung thông tin khi dữ liệu hiện có chưa đủ để đánh giá, xác minh hoặc xử lý nguy cơ. Điều này vừa đáp ứng yêu cầu quản lý, vừa hạn chế phát sinh thêm thủ tục và chi phí tuân thủ.

Ngay cả khi xuất hiện nguy cơ cần áp dụng các biện pháp ngăn chặn, phản ứng khẩn cấp, Luật cũng đặt ra những giới hạn cần thiết. Trong trường hợp cần thiết, có thể áp dụng các biện pháp, như: tạm dừng hoạt động, trì hoãn giao dịch, phong tỏa tài sản, tài khoản; tạm giữ người, hàng hóa, vật liệu, thiết bị, dữ liệu, tài liệu, phương tiện theo quy định của pháp luật. Đồng thời, Luật quy định giới hạn về thời gian, yêu cầu quyết định phải bằng văn bản và bảo đảm quyền giải trình, khiếu nại, khởi kiện của tổ chức, cá nhân bị tác động... Như vậy, yêu cầu bảo đảm an ninh luôn được đặt trong mối quan hệ với bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Tinh thần chung là bảo đảm hài hòa giữa phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt với nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế - xã hội.

- Để cơ chế phòng ngừa, kiểm soát của Luật vận hành hiệu quả, vai trò của cơ quan đầu mối quốc gia, lực lượng, nguồn lực và hợp tác quốc tế được xác định ra sao, thưa ông?

- Cùng với hệ thống các biện pháp phòng ngừa, kiểm soát, Luật đã xác định rõ cơ quan đầu mối quốc gia, lực lượng thực hiện và các nguồn lực bảo đảm. Theo đó, Bộ Quốc phòng là Cơ quan đầu mối quốc gia về phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, có trách nhiệm tham mưu, giúp Chính phủ chỉ đạo, điều phối, đôn đốc, theo dõi, tổng hợp tình hình và hướng dẫn tổ chức thực hiện.

Lực lượng phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt gồm lực lượng nòng cốt và lực lượng rộng rãi. Trong đó, lực lượng nòng cốt gồm lực lượng chuyên trách thuộc Bộ Quốc phòng, Bộ Công an và lực lượng được giao nhiệm vụ tại các bộ, ngành, địa phương.

Họp báo về kết quả Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất. Ảnh: Quang Khánh

Cùng với xây dựng lực lượng, Nhà nước bảo đảm nguồn lực, ngân sách, cơ sở vật chất, trang thiết bị, hạ tầng kỹ thuật, dữ liệu và nguồn nhân lực chuyên sâu; chú trọng đào tạo, huấn luyện, diễn tập và xây dựng năng lực cảnh báo sớm. Đồng thời, khuyến khích ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và phân tích dữ liệu để nhận diện, cảnh báo, kiểm soát rủi ro.

Với tính chất xuyên quốc gia của hoạt động phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, Luật cũng quy định rõ việc hợp tác quốc tế trên cơ sở tôn trọng độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, không can thiệp vào công việc nội bộ, bình đẳng và cùng có lợi.

Các nội dung hợp tác bao gồm trao đổi thông tin, hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo nguồn nhân lực, phối hợp kiểm soát hàng hóa, vật liệu, thiết bị, công nghệ, dịch vụ tài chính; xác minh, truy vết, phong tỏa, giải tỏa và xử lý tài sản liên quan... Qua đó, Việt Nam chủ động thực hiện các nghĩa vụ quốc tế, đồng thời nâng cao năng lực phòng ngừa, không để lãnh thổ Việt Nam bị lợi dụng làm địa bàn trung chuyển, điểm đến hoặc mắt xích trong các hoạt động phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt.

Điều quan trọng là hình thành cơ chế phòng ngừa chủ động, có đủ lực lượng, nguồn lực và khả năng phối hợp để nhận diện, cảnh báo và kiểm soát nguy cơ kịp thời; qua đó góp phần bảo vệ vững chắc Tổ quốc, giữ vững môi trường hòa bình, ổn định và tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế - xã hội.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại, Trung tướng Trần Đức Thuận. Ảnh: Khánh Duy

- Xin cảm ơn ông!

Diệp Anh thực hiện