Kiểm soát đúng rủi ro, không phát sinh thủ tục chồng chéo

Bí thư Tỉnh ủy, Trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng Y Thanh Hà Niê Kđăm phát biểu điều hành phiên thảo luận

Làm rõ căn cứ áp dụng biện pháp kiểm soát

Theo ĐBQH Vũ Thị Lan Anh (Nghệ An), dự án Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt có phạm vi và đối tượng điều chỉnh rất rộng, liên quan đến nhiều lĩnh vực quản lý nhà nước như quốc phòng, an ninh, khoa học, công nghệ, năng lượng nguyên tử, hóa chất, hải quan, tài chính, ngân hàng và việc thực hiện các điều ước quốc tế có liên quan... Do đó, đại biểu đề nghị tiếp tục rà soát để bảo đảm tính thống nhất với các luật hiện hành, sự tương thích với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên; đồng thời đánh giá đầy đủ tác động đối với quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.

ĐBQH Vũ Thị Lan Anh (Nghệ An) phát biểu

Góp ý về biện pháp quản lý, kiểm soát đối tượng thuộc danh mục kiểm soát, đại biểu đề nghị làm rõ mối quan hệ giữa các hoạt động thuộc diện quản lý, kiểm soát quy định tại Điều 13 với các biện pháp quản lý, kiểm soát đối tượng thuộc danh mục kiểm soát tại Điều 14.

Theo đại biểu, dự thảo chưa quy định rõ nguyên tắc lựa chọn biện pháp quản lý tương ứng với từng nhóm hoạt động hoặc từng mức độ rủi ro... Điều này có thể dẫn đến tình trạng cùng một hoạt động nhưng đối tượng và phạm vi áp dụng các biện pháp quản lý, kiểm soát lại khác nhau, ảnh hưởng đến tính thống nhất trong tổ chức thực hiện.

Vì vậy, đại biểu đề nghị xác lập rõ nguyên tắc áp dụng các biện pháp quản lý, kiểm soát trên cơ sở mức độ rủi ro, tính chất của hoạt động và đặc điểm của đối tượng quản lý; bảo đảm thống nhất với nguyên tắc quản lý dựa trên đánh giá rủi ro tại Điều 4 của dự thảo Luật... Đồng thời, cần tiếp tục rà soát phạm vi quản lý để bảo đảm tương thích với các luật chuyên ngành.

Đối với biện pháp quản lý, kiểm soát đối tượng ngoài danh mục kiểm soát, đại biểu Vũ Thị Lan Anh cho rằng: quy định này là cần thiết nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý theo thông lệ quốc tế và khắc phục hạn chế của phương pháp quản lý chỉ dựa trên danh mục kiểm soát cố định... Tuy nhiên, việc áp dụng các biện pháp này liên quan trực tiếp đến quyền tự do kinh doanh và hoạt động bình thường của tổ chức, cá nhân. Vì vậy, căn cứ áp dụng cần được quy định chặt chẽ ngay trong Luật.

Theo đại biểu, dự thảo hiện chưa làm rõ các tiêu chí cơ bản, dễ dẫn đến nguy cơ cơ quan có thẩm quyền quyết định áp dụng hoặc chấm dứt áp dụng biện pháp kiểm soát thiếu thống nhất. Do đó, cần tiếp tục hoàn thiện căn cứ áp dụng, quy định rõ trình tự thông báo và cơ chế giải trình của tổ chức, cá nhân có liên quan.

Góp ý tại Điều 28 về chia sẻ thông tin, dữ liệu và chế độ báo cáo, đại biểu đánh giá việc quy định trách nhiệm chia sẻ, trao đổi, cung cấp, cập nhật, khai thác và sử dụng thông tin, dữ liệu liên quan đến phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt là cần thiết.

Tuy nhiên, dự thảo cần phân định rõ dữ liệu dùng chung, dữ liệu chuyên ngành, dữ liệu mật và dữ liệu hạn chế tiếp cận; đồng thời quy định nguyên tắc khai thác, sử dụng thông tin, dữ liệu và bảo vệ bí mật, bảo đảm tương thích với pháp luật về bảo vệ bí mật nhà nước và các quy định có liên quan.

Trường hợp cần thiết lập cơ chế chia sẻ thông tin đặc thù, dự thảo cần quy định rõ phạm vi, mục đích, chủ thể được tiếp cận và trách nhiệm bảo mật. Theo đại biểu, quy định phải vừa bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, vừa đáp ứng yêu cầu chia sẻ thông tin phục vụ công tác phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt.

Cùng quan tâm đến cơ chế kiểm soát ngoài danh mục, ĐBQH Nguyễn Trường Giang (Lâm Đồng) tán thành quy định tại Điều 15 nhưng đề nghị làm rõ tiêu chí xác định thế nào là “cần thiết”, “tương xứng với rủi ro”; đồng thời làm rõ giá trị pháp lý, điều kiện sử dụng của từng loại thông tin, nhất là các nguồn cảnh báo quốc tế.

ĐBQH Nguyễn Trường Giang (Lâm Đồng) phát biểu

Đại biểu đề nghị quy định rõ trách nhiệm xác minh, đánh giá độ tin cậy của thông tin trước khi áp dụng biện pháp kiểm soát, bảo đảm khách quan, minh bạch và tránh ảnh hưởng không cần thiết đến hoạt động hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Liên quan đến chế độ ưu tiên tại Điều 19 và trách nhiệm của tổ chức tài chính tại Điều 36, Điều 37, đại biểu đề nghị rà soát mối quan hệ với pháp luật về hải quan, phòng, chống rửa tiền và tài trợ khủng bố, tránh phát sinh thêm thủ tục, nghĩa vụ hoặc cơ chế kiểm tra, giám sát trùng lặp... Trường hợp đặt ra nghĩa vụ mới thì phải làm rõ nội dung và đánh giá đầy đủ tác động đối với tổ chức, doanh nghiệp.

Các ĐBQH dự phiên thảo luận

Đánh giá dự thảo Luật được chuẩn bị tương đối hoàn thiện nhưng ĐBQH Nguyễn Văn Hiển (Lâm Đồng) cho rằng: kỹ thuật thiết kế tại một số điều khoản chưa thật chặt chẽ, có thể làm phát sinh thủ tục hành chính.

Về phạm vi điều chỉnh, đại biểu đề nghị rà soát nội dung xử lý hành vi phổ biến, tài trợ vũ khí hủy diệt hàng loạt, bởi việc xử lý hành vi liên quan đến chế tài hình sự và xử lý vi phạm hành chính... Các nội dung này cần được xử lý về kỹ thuật để bảo đảm đúng phạm vi điều chỉnh và thống nhất với Bộ luật Hình sự, Luật Xử lý vi phạm hành chính cùng các luật có liên quan.

ĐBQH Nguyễn Văn Hiển (Lâm Đồng) phát biểu

Đối với Điều 12, đại biểu lưu ý có thể phát sinh trường hợp hàng hóa thuộc danh mục kiểm soát theo Luật này nhưng chưa thuộc danh mục quản lý chuyên ngành và chưa được rà soát, cập nhật. Khoảng trống giữa các quy định có thể dẫn đến phát sinh thêm điều kiện kinh doanh, giấy phép hoặc thủ tục hành chính, vì vậy, dự thảo Luật cần có cách xử lý chặt chẽ hơn.

Không tạo gánh nặng tuân thủ cho doanh nghiệp

ĐBQH Lương Đình Hưng (Nghệ An) bày tỏ thống nhất với sự cần thiết ban hành Luật và tập trung góp ý về cách tiếp cận quản lý dựa trên rủi ro, cơ chế kiểm soát hàng hóa, công nghệ lưỡng dụng.

ĐBQH Lương Đình Hưng (Nghệ An) phát biểu

Theo đại biểu, đây là nhóm quy định quan trọng nhằm chủ động phòng ngừa, ngăn chặn nguy cơ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt nhưng không cản trở hoạt động sản xuất, kinh doanh, nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo hợp pháp.

Sự phát triển nhanh của khoa học và công nghệ khiến ranh giới giữa mục đích dân sự và khả năng bị lợi dụng vào hoạt động phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt ngày càng khó nhận diện.

Các loại hóa chất, tác nhân sinh học, vật liệu hạt nhân, thiết bị phòng thí nghiệm, phần mềm, dữ liệu kỹ thuật, mã nguồn, bản vẽ và bí quyết công nghệ vừa phục vụ sản xuất, y tế, nông nghiệp, năng lượng và nghiên cứu khoa học, vừa có thể bị sử dụng sai mục đích.

Vì vậy, quản lý theo danh mục là cần thiết nhưng chưa đầy đủ. Việc kiểm soát cần đồng thời dựa trên thông tin, dữ liệu và những căn cứ rủi ro cụ thể, có khả năng kiểm chứng, bảo đảm đúng trọng tâm, đúng đối tượng.

Đại biểu cho rằng: phương thức quản lý dựa trên rủi ro phù hợp với tính chất liên ngành, xuyên biên giới và biến đổi nhanh của lĩnh vực này.

Đánh giá rủi ro quốc gia là căn cứ để nhận diện nguy cơ, mức độ dễ bị tổn thương, hậu quả có thể xảy ra; đồng thời xác định lĩnh vực, địa bàn, chủ thể, hàng hóa, công nghệ, dịch vụ và giao dịch cần được ưu tiên kiểm soát.

Cách tiếp cận này giúp tập trung nguồn lực vào những lĩnh vực, đối tượng có nguy cơ cao; không kiểm soát tràn lan, không mặc nhiên coi các hoạt động khoa học, công nghệ và thương mại hợp pháp là đối tượng nghi ngờ. Qua đó, vừa nâng cao hiệu quả phòng ngừa, vừa giảm chi phí tuân thủ.

Đại biểu đánh giá cao quy định về danh mục kiểm soát tại Điều 12. Theo đó, danh mục kiểm soát là công cụ phục vụ nhận diện, đánh giá, cảnh báo và áp dụng biện pháp khi có rủi ro; không thay thế các danh mục chuyên ngành, không làm phát sinh thêm điều kiện đầu tư kinh doanh, giấy phép hoặc thủ tục quản lý độc lập, trùng lặp.

Đối với hàng hóa lưỡng dụng đồng thời thuộc danh mục kiểm soát và danh mục chuyên ngành, việc quản lý vẫn được thực hiện theo pháp luật chuyên ngành. Chỉ yêu cầu cung cấp bổ sung thông tin khi dữ liệu hiện có chưa đủ để xác định, đánh giá và xử lý nguy cơ. Theo đại biểu, quy định này tạo ra cơ chế nhận diện rủi ro thống nhất nhưng không hình thành một hệ thống quản lý song song.

Đối với cơ chế kiểm soát ngoài danh mục tại Điều 15, đại biểu cho rằng đây là quy định cần thiết đối với hàng hóa, công nghệ, dịch vụ chưa được cập nhật trong danh mục nhưng có nguy cơ thực tế bị lợi dụng.

Tuy nhiên, đây phải là biện pháp có điều kiện, chỉ được áp dụng khi có thông tin, dữ liệu, tài liệu hoặc cảnh báo có nguồn gốc rõ ràng, có khả năng kiểm chứng và liên quan trực tiếp đến người sử dụng cuối cùng, mục đích sử dụng cuối cùng hoặc nguy cơ phổ biến; không được dựa trên suy đoán hoặc thông tin chưa được xác minh.

Biện pháp kiểm soát phải được áp dụng đúng thẩm quyền, bảo đảm tính cần thiết, tương xứng, được thể hiện bằng văn bản và có cơ chế rà soát, chấm dứt, khiếu nại, khởi kiện. Theo đại biểu, quy định như vậy sẽ bảo đảm sự cân bằng giữa yêu cầu quốc phòng, an ninh với quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân và doanh nghiệp.

Toàn cảnh phiên thảo luận tổ 7, sáng 4/8

Đại biểu cũng nhấn mạnh, kiểm soát người sử dụng cuối cùng và mục đích sử dụng cuối cùng là khâu thiết yếu. Rủi ro nhiều khi không nằm ở bản chất hàng hóa, công nghệ mà nằm ở người nhận, mục đích sử dụng, bên thụ hưởng, chủ thể kiểm soát thực tế cuối cùng hoặc bên trung gian.

Việc xác minh những thông tin này sẽ góp phần phát hiện hành vi che giấu, chuyển hướng hoặc né tránh kiểm soát. Tuy nhiên, chỉ nên yêu cầu cung cấp thông tin bổ sung khi có căn cứ rủi ro cụ thể và dữ liệu chuyên ngành hiện có chưa đủ để xác minh... Đồng thời, cần bảo đảm kế thừa dữ liệu, bảo vệ bí mật kinh doanh, dữ liệu cá nhân và không làm phát sinh thêm nghĩa vụ trùng lặp. Để tổ chức thực hiện hiệu quả, đại biểu Lương Đình Hưng đề nghị gắn quản lý rủi ro với cơ chế chia sẻ thông tin, cảnh báo sớm, hậu kiểm và chương trình tuân thủ nội bộ.

Việc khuyến khích doanh nghiệp tích hợp chương trình tuân thủ vào hệ thống quản lý hiện có sẽ hỗ trợ nhận diện đối tác, người sử dụng cuối cùng và các dấu hiệu bất thường; đồng thời giúp cơ quan nhà nước áp dụng biện pháp phù hợp, tránh kiểm tra tràn lan... Bên cạnh đó, cần có hướng dẫn và hỗ trợ kỹ thuật phù hợp, nhất là đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Từ những phân tích trên, đại biểu cho rằng: cách tiếp cận quản lý dựa trên rủi ro và cơ chế kiểm soát hàng hóa, công nghệ lưỡng dụng phù hợp với yêu cầu quản lý hiện đại, có tính khả thi trong kiểm soát những rủi ro phát sinh từ công nghệ mới và công nghệ lưỡng dụng.

Từ quá trình tham gia thẩm tra dự án Luật tại Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại, đại biểu bày tỏ mong muốn dự án Luật sớm được Quốc hội xem xét, thông qua; đồng thời đề nghị Chính phủ sớm ban hành nghị định quy định chi tiết để bảo đảm tổ chức thực hiện hiệu quả.

ĐBQH Trần Đức Thuận (Nghệ An) phát biểu

Phát biểu tại phiên thảo luận, ĐBQH Trần Đức Thuận (Nghệ An) nhấn mạnh, việc ban hành Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới, khắc phục những vướng mắc trong thực tiễn và cụ thể hóa các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát các luật hiện hành và những dự án luật đang được Quốc hội xem xét, bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật... Theo đại biểu, nhiều nội dung trong dự thảo được kế thừa hoặc dẫn chiếu từ pháp luật về phòng, chống rửa tiền, phòng, chống khủng bố và kiểm soát hàng hóa có liên quan. Vì vậy, những nội dung đã được quy định tại các luật khác nên được thiết kế theo hướng dẫn chiếu, tránh trùng lặp. Cơ quan soạn thảo cũng cần tiếp tục đánh giá kỹ để xác định dự thảo có làm phát sinh thêm thủ tục hành chính hoặc gây vướng mắc trong quá trình thực hiện hay không...

Diệp Anh; ảnh: Khánh Duy