Hoàn thiện quy định pháp luật về thuốc lá, tránh cảnh luật 'chạy' sau thực tiễn

Ảnh minh họa do AI thiết kế.

Ngày 26/8/2026, tại buổi tọa đàm với chủ đề “Hoàn thiện luật phòng, chống tác hại thuốc lá: Bảo vệ sức khỏe, không để luật 'chạy sau' thực tiễn”, các chuyên gia, nhà quản lý đều thống nhất rằng pháp luật không thể mãi chạy theo để giải quyết phần ngọn của vấn đề.

Để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ, trước sự bùng nổ của các loại thuốc lá thế hệ mới, hành lang pháp lý cần phải đi trước đón đầu, trong đó khâu then chốt nhất là phải siết chặt các quy định liên quan đến quy chuẩn sản xuất, xuất khẩu và nhập khẩu.

QUY ĐỊNH BỘ TIÊU CHUẨN SẢN XUẤT KHẮT KHE

Một trong những vấn đề lớn nhất hiện nay khiến công tác quản lý thuốc lá (đặc biệt là thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng) gặp nhiều lúng túng là sự thiếu hụt các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia áp dụng cho khâu sản xuất.

TS.BS Dương Huy Lương, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế), nhấn mạnh rằng ngành sản xuất thuốc lá đang đứng trước áp lực phải thay đổi. Xu hướng chung của toàn cầu là áp dụng công nghệ cao vào sản xuất để giảm thiểu tác hại, kéo tỷ lệ nicotine về mức thấp nhất và loại bỏ tối đa các hóa chất độc hại phát sinh trong quá trình sử dụng. Về nguyên tắc, các doanh nghiệp sản xuất đã được cấp phép vẫn được quyền hoạt động trong thời hạn của giấy phép. Tuy nhiên, nếu luật không sớm cập nhật các quy định bắt buộc về giới hạn chất độc hại trong khâu sản xuất, chúng ta sẽ không có công cụ để ép các nhà sản xuất phải chuyển dịch sang các sản phẩm “ít gây hại hơn”.

Đặc biệt, đối với thuốc lá điện tử, sự thiếu vắng các tiêu chuẩn kỹ thuật sản xuất đang tạo ra một “lỗ hổng” gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới sức khỏe con người.

“Thuốc lá điện tử chưa có tiêu chuẩn kỹ thuật sẽ bị thả nổi. Có một số chất trong đó chúng ta hoàn toàn không kiểm soát được”, ông Lương cảnh báo.

Việc không quy định rõ ràng thành phần nào được phép sử dụng, tỷ lệ buồng chứa dung dịch là bao nhiêu, hay pin và thiết bị nung nóng phải đạt chuẩn an toàn cháy nổ nào... đã khiến thị trường tràn ngập các sản phẩm kém chất lượng, tiềm ẩn nguy cơ pha trộn ma túy hoặc phát nổ khi sử dụng. Do đó, việc sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá lần này bắt buộc phải xây dựng được một bộ tiêu chuẩn sản xuất khắt khe, minh bạch để làm thước đo pháp lý.

ĐẨY MẠNH QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG XUẤT NHẬP KHẨU

Bên cạnh khâu sản xuất trong nước, quy định về xuất nhập khẩu thuốc lá thế hệ mới cũng là một điểm nóng cần được luật hóa rõ ràng. Hiện nay, sự bấp bênh trong định hướng chính sách (cấm toàn diện hay cho phép nhập khẩu có điều kiện) đang tạo ra một “vùng xám” khổng lồ cho nạn buôn lậu và thương mại điện tử xuyên biên giới trục lợi.

Nhiều nhà sản xuất quốc tế đã nghiên cứu các dòng sản phẩm mới nhằm giảm độc hại và rất mong muốn xuất khẩu vào thị trường Việt Nam. Tuy nhiên, nếu luật không có quy định rõ ràng về quy trình kiểm định, cấp phép nhập khẩu, thì những nỗ lực quản lý thị trường nội địa sẽ trở nên vô nghĩa.

Toàn cảnh tọa đàm. Ảnh: TPO.

Hơn thế nữa, cần có những quy định nghiêm ngặt đối với các doanh nghiệp sản xuất thuốc lá tại Việt Nam hướng tới mục tiêu xuất khẩu. Pháp luật cần làm rõ các sản phẩm gia công, sản xuất tại Việt Nam để xuất khẩu đi nước ngoài phải tuân thủ quy chuẩn của thị trường đích hay quy chuẩn nội địa? Làm thế nào để kiểm soát chặt chẽ, không để các lô hàng dán nhãn “xuất khẩu” quay đầu thẩm lậu vào thị trường nội địa?

Liên quan đến yếu tố xuyên biên giới, ông Hoàng Đức Nam, Phó Trưởng Ban Công tác Đoàn (Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh), chỉ ra rằng việc quảng cáo, mua bán thuốc lá thế hệ mới đang diễn ra tràn lan trên các nền tảng mạng xã hội có máy chủ đặt tại nước ngoài. Với các doanh nghiệp xuất nhập khẩu hoặc công ty truyền thông trong nước, cơ quan chức năng có đủ công cụ pháp lý để xử lý.

Nhưng với những “dòng chảy” xuyên biên giới này, chúng ta đang thiếu các chế tài kiểm soát từ xa. Điều này đòi hỏi luật sửa đổi không chỉ tập trung vào kiểm soát hàng hóa vật lý qua cửa khẩu, mà còn phải thiết lập cơ chế pháp lý để ngăn chặn việc “nhập khẩu” các luồng thông tin độc hại, quảng cáo trái phép nhắm vào thanh thiếu niên Việt Nam.

Trong bối cảnh này, nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến, Phó Tổng Biên tập Báo Tiền Phong, khẳng định pháp luật cần có độ bao phủ và khả năng thích ứng cao. Nếu luật chỉ chăm chăm cấm đoán hoặc quản lý những sản phẩm đang tồn tại, thì khi các tập đoàn sản xuất tung ra một biến thể mới (được nhập khẩu hoặc sản xuất chui), pháp luật ngay lập tức sẽ bị “việt vị”. Do đó, các quy định quản lý sản xuất và xuất nhập khẩu phải được xây dựng dựa trên định nghĩa mở, phân loại sản phẩm theo bản chất khoa học (ví dụ: thiết bị cung cấp nicotine) thay vì chỉ gọi tên sản phẩm (thuốc lá điện tử, shisha...).

Các rào cản kỹ thuật trong xuất nhập khẩu và sản xuất không chỉ là hàng rào bảo vệ kinh tế, mà cao hơn, đó là hàng rào bảo vệ y tế. Mọi sản phẩm khi xin giấy phép sản xuất mới hoặc xin tờ khai nhập khẩu đều phải chứng minh được các dữ liệu lâm sàng về mức độ độc hại.

Hơn nữa, để không chọn cách tiếp cận thụ động “mất bò mới lo làm chuồng”, các chính sách quản lý chuỗi cung ứng (từ sản xuất, xuất khẩu, nhập khẩu đến lưu thông) phải đảm bảo tính khoa học và khả thi. Các định chế pháp lý này cần sự phối hợp đồng bộ giữa Bộ Y tế (ban hành tiêu chuẩn sức khỏe), Bộ Khoa học & Công nghệ (ban hành quy chuẩn kỹ thuật), Bộ Công Thương (quản lý sản xuất, xuất nhập khẩu) và Cục Hải quan (kiểm soát biên giới).

Khánh Vy