Cần hoàn thiện hành lang pháp lý kiểm soát thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng

Sau hơn 13 năm triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (Luật PCTHTL), công tác phòng, chống tác hại thuốc lá tại Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực.

Tỷ lệ sử dụng thuốc lá điếu thông thường ở nam giới trưởng thành từng bước giảm; tỷ lệ phơi nhiễm với khói thuốc thụ động tại gia đình, nơi công cộng và nơi làm việc cũng giảm đáng kể. Đây là những kết quả quan trọng, cho thấy hiệu quả của các chính sách và giải pháp phòng, chống tác hại thuốc lá trong thời gian qua.

Tuy nhiên, thực tiễn phát sinh nhiều vấn đề mới đặt ra yêu cầu cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật về phòng, chống tác hại thuốc lá, trong đó nổi bật là sự xuất hiện, gia tăng sử dụng của các sản phẩm thuốc lá mới, những bất cập trong tổ chức thực thi pháp luật, cũng như yêu cầu tăng cường các biện pháp kiểm soát thuốc lá điếu và bảo vệ các nhóm dân cư dễ bị tổn thương.

Hình ảnh thuốc lá điện tử được sản xuất 'trá hình' như hộp sữa.  Ảnh tư liệu SKĐS

Luật PCTHTL hiện hành chưa có quy định cụ thể về khái niệm "thuốc lá điện tử", "thuốc lá nung nóng" và chưa quy định đầy đủ các hành vi bị cấm đối với các sản phẩm này. Trong khi đó, thực tiễn quản lý đã có những thay đổi quan trọng.

Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội đã quyết định cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng từ năm 2025; đồng thời cấm các loại chất gây nghiện, gây hại cho sức khỏe con người. Luật Đầu tư cũng đã bổ sung các sản phẩm này vào danh mục ngành, nghề cấm đầu tư kinh doanh.

Việc ban hành các quy định cấm đã bước đầu tạo chuyển biến rõ rệt trong thực tế. Theo số liệu sơ bộ từ Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai, trước khi có lệnh cấm, trong 22 tháng Trung tâm tiếp nhận 120 trường hợp cấp cứu liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, trung bình khoảng 5-6 trường hợp mỗi tháng. Một số trường hợp bị tổn thương não nghiêm trọng sau khi sử dụng. Sau khi Nghị quyết số 173/2024/QH15 được thông qua, số trường hợp cấp cứu liên quan đến các sản phẩm này giảm đáng kể, chỉ còn khoảng 1-2 trường hợp mỗi tháng.

Cùng với đó, tình trạng quảng cáo công khai, bán công khai thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng cũng giảm mạnh sau khi các cơ quan chức năng tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm.

Theo báo cáo của Bộ Công an, trước khi Nghị quyết số 173/2024/QH15 có hiệu lực, từ năm 2020 đến quý I/2024, lực lượng công an trên toàn quốc phát hiện, xử lý 728 vụ với 883 đối tượng liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng; trong đó khởi tố về tội phạm ma túy 162 vụ với 299 đối tượng, khởi tố 2 vụ với 2 đối tượng về hành vi buôn lậu, số còn lại chủ yếu xử lý hành chính về hành vi kinh doanh hàng hóa không có nguồn gốc, xuất xứ. Sau khi Nghị quyết có hiệu lực, trong 10 tháng đầu năm 2025, lực lượng công an phát hiện 5 vụ liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, trong đó khởi tố 2 vụ với 17 bị can về hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm.

Những kết quả trên cho thấy việc cấm toàn diện thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng đã đem lại hiệu quả bước đầu, góp phần giảm nguy cơ tiếp cận và sử dụng các sản phẩm này, nhất là trong thanh thiếu niên.

Tuy nhiên, thực tế thi hành cũng phát sinh những khoảng trống pháp lý mới. Các cơ quan chức năng đã phát hiện, thu giữ nhiều linh kiện, bộ phận rời, thiết bị điện tử và dung dịch, tinh dầu được sử dụng để lắp ráp, sản xuất thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Việc xác định những sản phẩm, linh kiện nào thuộc đối tượng bị cấm còn gặp khó khăn, tạo nguy cơ các đối tượng lợi dụng để tiếp tục sản xuất, kinh doanh các sản phẩm bị cấm dưới hình thức khác.

Bên cạnh đó, thuốc lá điện tử sử dụng nhiều loại hương liệu, hóa chất và có khả năng bị lợi dụng để pha trộn ma túy hoặc các chất gây nghiện khác. Người sử dụng cũng có thể tự ý gia tăng hàm lượng nicotine hoặc đưa các chất gây nghiện vào dung dịch mà khó phát hiện. Tại Việt Nam đã ghi nhận nhiều trường hợp ngộ độc liên quan đến thuốc lá điện tử, trong đó phần lớn là thanh thiếu niên, kể cả nữ giới.

Do đó, việc sửa đổi Luật PCTHTL cần cụ thể hóa chủ trương cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới; đồng thời quy định rõ phạm vi sản phẩm, linh kiện, thiết bị, dung dịch liên quan nhằm tạo cơ sở pháp lý thống nhất cho công tác quản lý, thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm.

Theo đó, cần nghiên cứu bổ sung các quy định cấm đối với việc sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, vận chuyển, xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh, tạm nhập, tái xuất, chuyển khẩu, chứa chấp và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các loại thuốc lá mới có chứa nicotine, trừ các sản phẩm chứa nicotine được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt để cai nghiện thuốc lá, nghiên cứu khoa học hoặc các mục đích được pháp luật cho phép.

Đồng thời, cần nghiên cứu quy định việc cấm sản xuất, mua bán, xuất khẩu, nhập khẩu các thiết bị điện tử, cụm linh kiện, linh kiện rời, dung dịch sử dụng để lắp ráp, sản xuất thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng theo danh mục do Chính phủ quy định, bảo đảm thống nhất với quy định của Luật Đầu tư và các pháp luật có liên quan.

Trần Minh