Điều chỉnh chính sách kiểm soát thuốc lá tại các quốc gia từng được WHO vinh danh

Kinh nghiệm từ Bhutan, Maldives và Bangladesh cho thấy ngay cả những quốc gia từng được WHO trao giải cũng vẫn điều chỉnh chính sách kiểm soát thuốc lá dựa trên kết quả thực tế.

Từ hình mẫu kiểm soát thuốc lá đến những điều chỉnh dựa trên thực tế

Năm 2025, Tổng thống Maldives Mohamed Muizzu được WHO trao Giải Vinh danh Đặc biệt của Tổng Giám đốc WHO vì các biện pháp kiểm soát thuốc lá và nicotine mạnh mẽ, bao gồm những sửa đổi quan trọng trong luật thuốc lá và các biện pháp hạn chế sản phẩm nicotine thế hệ mới và tăng thuế thuốc lá từ cuối năm 2024. WHO đánh giá những bước đi này là hình mẫu cho các quốc gia khác.

Tổng thống Maldives Mohamed Muizzu được WHO trao Giải Vinh danh Đặc biệt cho chính sách kiểm soát thuốc lá năm 2025

Tuy nhiên, chưa đầy 2 năm sau, đầu tháng 7/2026 Maldives đã đảo ngược chính sách, giảm 50% thuế nhập khẩu thuốc lá sau khi chứng kiến tỷ lệ thuốc lá lậu tăng đột biến. Luật sửa đổi được Quốc hội thông qua và Tổng thống Muizzu phê chuẩn, mức thuế nhập khẩu đối với thuốc lá truyền thống, bidi (thuốc lá cuốn) và thuốc lá nung nóng giảm từ 8 xuống còn 4 MVR/điếu (tương đương từ khoảng 0,52 USD xuống 0,26 USD); và thuế tiêu thụ đặc biệt (theo giá bán) giảm từ 50% xuống 30%. Theo đó, giá một bao thuốc dự kiến giảm từ khoảng 250 (16 USD) xuống còn 125 MVR (8 USD).

Tổng thống Muizzu cho biết quyết định này dựa trên một nghiên cứu do WHO thực hiện, trong đó nêu mức thuế khuyến nghị cho từng năm liên tiếp. Chính phủ Maldives khẳng định đây không phải bước lùi trong chính sách, mà là biện pháp phù hợp hơn với thực tiễn trong nước, đồng thời công bố chương trình hỗ trợ cai thuốc và miễn thuế nhập khẩu đối với sản phẩm hỗ trợ cai nghiện. Trong khi đó, đại diện của WHO cho biết hiện không tiếp nhận các câu hỏi của truyền thông liên quan đến vấn đề này và đề nghị chuyển các nội dung cần làm rõ tới đầu mối truyền thông của Bộ Y tế và Phúc lợi Gia đình hoặc Cơ quan Bảo vệ Sức khỏe Maldives.

Bhutan cũng từng được xem là một trong những quốc gia có chính sách kiểm soát thuốc lá nghiêm ngặt nhất thế giới, với chính sách cấm mọi loại thuốc lá từ năm 2004. Năm 2017, Bộ trưởng Y tế kiêm Chủ tịch Cơ quan Kiểm soát Ma túy Bhutan, Tandin Wangchuk được WHO trao Giải thưởng Ngày Thế giới Không Thuốc lá năm 2017 ghi nhận những nỗ lực thực thi các biện pháp cấm sản xuất và kinh doanh thuốc lá tại quốc gia này.

Tuy nhiên, sau nhiều năm triển khai, Bhutan phải đối mặt với những thách thức liên quan đến thực thi, đặc biệt là tình trạng buôn lậu và thị trường phi chính thức. Trong bối cảnh đó, nước này đã từng bước điều chỉnh một số quy định và chuyển từ cách tiếp cận mang tính cấm đoán tuyệt đối sang cơ chế quản lý thực tế . Theo đó, kể từ năm 2021 Bhutan đã gỡ bỏ lệnh cấm và cho phép lưu hành hợp pháp thuốc lá truyền thống, và sau đó là thuốc lá nung nóng và túi ngậm nicotine.

Tương tự, Bangladesh từng được WHO ghi nhận về các nỗ lực chống thuốc lá. Năm 2017, nghị sĩ Saber Hossain Chowdhury được trao Giải thưởng Ngày Thế giới Không Thuốc lá nhờ thúc đẩy các chính sách kiểm soát thuốc lá, trong đó có tăng thuế tiêu thụ đặc biệt.

Tuy nhiên, theo nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Chính sách Bangladesh (PRI), thị trường thuốc lá bất hợp pháp đã gia tăng trong giai đoạn 2024–2025 khi giá sản phẩm hợp pháp tăng và sức mua suy giảm, khiến một bộ phận người tiêu dùng chuyển sang các sản phẩm không chịu thuế. Chủ tịch PRI, Tiến sĩ Zaidi Sattar, nhận định nhiều người vẫn tiếp tục hút thuốc ngay cả khi giá tăng.

Những lo ngại về thị trường chợ đen cũng xuất hiện đối với các sản phẩm nicotine thế hệ mới. Tháng 4/2026, Quốc hội Bangladesh thông qua Luật Kiểm soát Thuốc lá sửa đổi, trong đó rút lại quy định cấm hoàn toàn một số sản phẩm nicotine thế hệ mới sau khoảng chưa đầy 6 tháng ban hành, trong bối cảnh xuất hiện các quan ngại về sự phát triển của thị trường bất hợp pháp và áp lực đối với công tác chống buôn lậu.

WHO-FCTC xem chống buôn lậu là một phần không thể tách rời của chính sách

Theo công bố của Công ước Khung về Kiểm soát Thuốc lá (FCTC) của WHO, thị trường bất hợp pháp hiện chiếm khoảng 11% thị trường thuốc lá toàn cầu và gây thất thu hơn 47 tỷ USD tiền thuế mỗi năm. WHO cho rằng buôn bán bất hợp pháp không chỉ ảnh hưởng đến mục tiêu sức khỏe cộng đồng mà còn tiếp tay cho tội phạm có tổ chức, tham nhũng và làm giảm hiệu quả của các công cụ quản lý nhà nước. WHO cũng ghi nhận, chính thị trường chợ đen làm suy yếu mọi nỗ lực kiểm soát thuốc lá quốc gia.

TS. Matthew R. Holman, nguyên Giám đốc Khoa học Trung tâm Sản phẩm Thuốc lá thuộc Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) cho rằng, các lệnh cấm toàn diện hoặc mức thuế quá cao đối với các sản phẩm không khói tuy xuất phát từ mục đích bảo vệ sức khỏe cộng đồng, nhưng chúng lại khiến người dùng khó thay đổi hành vi hút thuốc lá truyền thống hơn.

Do vậy, theo Hội đồng Doanh nghiệp Liên minh Châu Âu – ASEAN (EU-ABC), chống buôn lậu cần được xem là một phần không thể tách rời của chính sách kiểm soát thuốc lá. Theo EU-ABC, các biện pháp quản lý chỉ có thể đạt hiệu quả khi đi kèm cơ chế thực thi đủ mạnh nhằm ngăn chặn sự dịch chuyển của nhu cầu sang thị trường bất hợp pháp, đặc biệt đối với các sản phẩm nicotine thế hệ mới đang phát triển nhanh tại khu vực ASEAN.

Ông Chris Humphrey, Giám đốc Điều hành EU-ABC đánh giá buôn lậu thuốc lá đang đe dọa động lực tăng trưởng kinh tế, mục tiêu y tế công cộng và an ninh của khu vực ASEAN.

Thực tiễn tại nhiều quốc gia Nam Á cho thấy, ngay cả những nước từng được WHO vinh danh vì các biện pháp chống thuốc lá cũng vẫn điều chỉnh chính sách khi kết quả thực thi không đạt được như kỳ vọng ban đầu. Điều này cho thấy, khi các biện pháp siết chặt vô hình trung làm gia tăng thị trường bất hợp pháp, thúc đẩy buôn lậu hoặc phát sinh những hệ quả ngoài mong muốn, việc rà soát và điều chỉnh cách tiếp cận là cần thiết.

Trong bối cảnh Việt Nam đang sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, kinh nghiệm quốc tế cho thấy quá trình xây dựng chính sách cần dựa trên bằng chứng khoa học, dữ liệu thực tiễn và năng lực thực thi, đồng thời đánh giá đầy đủ nguy cơ dịch chuyển nhu cầu sang thị trường chợ đen. Chỉ khi kiểm soát hiệu quả cả thị trường hợp pháp và bất hợp pháp, chính sách mới có thể đạt được các mục tiêu sức khỏe cộng đồng trong dài hạn.

P.V