Hai chính sách then chốt để bảo vệ thế hệ trẻ Việt Nam khỏi thuốc lá

Hoạt động nâng cao nhận thức cộng đồng, đặc biệt là thanh thiếu niên về tác hại của thuốc lá, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm chứa nicotine thế hệ mới. (Ảnh: HIẾU MINH)

Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị đã đặt ra yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy tập trung vào khám bệnh, chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh; kiểm soát hiệu quả các yếu tố nguy cơ và giảm tiêu thụ những sản phẩm có hại cho sức khỏe, trong đó có thuốc lá.

Trên cơ sở đó, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 160/NQ-CP về thông qua chính sách của dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (Luật PCTHTL). Theo đó có hai chính sách lớn được thông qua.

Thứ nhất, cấm sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, quá cảnh, vận chuyển, quảng cáo, khuyến mại, tài trợ, chứa chấp và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới khác. Thứ hai, cấm cơ sở bán buôn, bán lẻ trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức.

Đây là những chính sách thể hiện rõ quan điểm quản lý chủ động, kiên quyết và có trách nhiệm được xây dựng trên cơ sở bằng chứng khoa học, thực tiễn thi hành pháp luật tại Việt Nam và kinh nghiệm đã được kiểm chứng của nhiều quốc gia trên thế giới.

Một buổi hội thảo xây dựng Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. (Ảnh: MINH HOÀNG)

Trao đổi trong các phiên họp thảo luận xây dựng dự thảo luật, các chuyên gia trong nước và quốc tế đều đánh giá, sau hơn 13 năm thi hành Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, Việt Nam đã đạt nhiều kết quả quan trọng. Những thành quả này đang bị đe dọa bởi sự gia tăng nhanh chóng của thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, đặc biệt trong giới trẻ trong khi Luật hiện hành (ban hành năm 2012) chưa hề có định nghĩa hay quy định cấm đối với hai nhóm sản phẩm này.

Việt Nam hiện vẫn là một trong 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc lá cao nhất thế giới và đứng thứ 3 khu vực ASEAN. Theo ước tính từ Nghiên cứu gánh nặng bệnh tật toàn cầu được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) trích dẫn, thuốc lá cướp đi sinh mạng của hơn 100.000 người Việt Nam mỗi năm, trong đó 84.500 người hút thuốc chủ động và 18.800 người tử vong do hít phải khói thuốc thụ động; gánh nặng kinh tế do thuốc lá gây ra cho sức khỏe chiếm khoảng 1,14% GDP năm 2022, với tổng chi phí y tế ước tính 108,7 nghìn tỷ đồng.

Về chính sách cấm toàn diện thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và thuốc lá mới, tháng 11/2024, Quốc hội đã ra Nghị quyết số 173/2024/QH15, thống nhất cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng trên toàn quốc kể từ năm 2025. Đây là một quyết định chính sách được cộng đồng quốc tế đánh giá cao. Tuy nhiên, quy định này mới chỉ dừng ở cấp Nghị quyết của Quốc hội, chưa được luật hóa với các khái niệm, định nghĩa cụ thể trong Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, khiến việc thực thi ở một số khâu, nhất là xử lý linh kiện, bộ phận rời và tinh dầu dùng để lắp ráp thuốc lá điện tử, còn gặp khó khăn.

Đáng chú ý, dự thảo Luật lần này bổ sung đầy đủ các khái niệm "thuốc lá điện tử", "thuốc lá nung nóng", "thiết bị điện tử", "thuốc lá đặc chế" và "thuốc lá khác" (gồm cả các sản phẩm chứa nicotine dạng túi ngậm, dạng hít, shisha...); đồng thời quy định rõ hành vi bị nghiêm cấm bao gồm cả việc sản xuất, mua bán, xuất nhập khẩu thiết bị điện tử, cụm linh kiện, linh kiện rời và dung dịch dùng để lắp ráp các sản phẩm này nhằm bịt các lỗ hổng mà lệnh cấm hiện tại chưa bao quát hết.

Tính đến giữa năm 2025, đã có 46 quốc gia trên thế giới cấm bán thuốc lá điện tử. Riêng tại khu vực ASEAN, theo Liên minh Kiểm soát Thuốc lá Đông Nam Á (SEATCA), tính đến tháng 2/2026 đã có 8/10 quốc gia thành viên cấm thuốc lá điện tử. Bên cạnh đó cũng đã có 24 quốc gia trên thế giới cấm thuốc lá nung nóng.

Tiến sĩ Angela Pratt, Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam nhận định: "Kể từ khi Quốc hội bỏ phiếu thông qua lệnh cấm vào năm 2024, Việt Nam đã được cả thế giới ghi nhận vì vai trò tiên phong trong việc cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng". WHO cũng khuyến nghị Việt Nam cần tiếp tục củng cố khung pháp lý bằng cách luật hóa đầy đủ lệnh cấm này.

Đông đảo học sinh trên địa bàn Hà Nội hưởng ứng các hoạt động phòng chống tác hại của thuốc lá. (Ảnh: VIỆT ANH)

Về quy định cấm mọi hình thức trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán, theo quy định hiện hành tại Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012 chỉ giới hạn việc trưng bày thuốc lá tại các đại lý, điểm bán lẻ ở mức "không quá một bao, một tút hoặc một hộp của một nhãn hiệu" nghĩa là vẫn cho phép trưng bày. Dự thảo Luật lần này đề xuất một bước tiến xa hơn: cấm hoàn toàn mọi hình thức trưng bày sản phẩm thuốc lá, bao bì thuốc lá, hình ảnh sản phẩm hoặc bất kỳ hình thức nhận diện nhãn hiệu nào tại điểm bán khiến người tiêu dùng có thể nhìn thấy.

Về bản chất, trưng bày tại điểm bán là một kênh quảng cáo trá hình thông qua các kệ trưng bày, ánh sáng, vị trí đặt sản phẩm bắt mắt trong khi Luật Quảng cáo và Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá hiện hành đã cấm quảng cáo thuốc lá dưới mọi hình thức khác. Điều 13 Công ước Khung về Kiểm soát thuốc lá của WHO mà Việt Nam là thành viên yêu cầu các quốc gia cấm toàn diện quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá, bao gồm cả việc trưng bày sản phẩm tại điểm bán.

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã được Bộ Y tế xây dựng qua đầy đủ quy trình lấy ý kiến các cơ quan, tổ chức, đối tượng chịu tác động và đã được Bộ Tư pháp thẩm định. Theo kế hoạch, hồ sơ dự án Luật sẽ được trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội, sau đó trình Quốc hội khóa XVI cho ý kiến và biểu quyết thông qua tại kỳ họp thứ 2, dự kiến diễn ra vào tháng 10/2026, và có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2027.

Với nền tảng bằng chứng khoa học vững chắc từ trong nước và kinh nghiệm quốc tế đã được kiểm chứng, hai chính sách này được kỳ vọng sẽ góp phần quan trọng giúp Việt Nam đạt các mục tiêu đề ra tại Chiến lược quốc gia về phòng, chống tác hại thuốc lá đến năm 2030: giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá ở nam giới từ 15 tuổi trở lên xuống dưới 36%, ở nữ giới xuống dưới 1%, đồng thời ngăn chặn một thế hệ thanh thiếu niên mới bị lôi kéo vào thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.

Minh Hoàng