Hoàn thiện pháp luật phải xuất phát từ những vướng mắc thực tế

M

ở rộng đối tượng trưng dụng sang các loại tài sản hiện đại

Phát biểu tại phiên thảo luận, ĐBQH Đỗ Đức Hồng Hà đánh giá cao sự chuẩn bị tài liệu và báo cáo tiếp thu, giải trình của cơ quan chủ trì soạn thảo, cũng như chất lượng Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp. Để hoàn thiện dự án Luật, đáp ứng yêu cầu cấp thiết của thực tiễn và bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, đại biểu tập trung góp ý hai nội dung.

ĐBQH Đỗ Đức Hồng Hà đánh giá, dự thảo Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi) đã có bước tiến lớn khi mở rộng đối tượng trưng dụng sang các loại tài sản hiện đại như cơ sở hạ tầng viễn thông, hạ tầng số, công trình điện lực, trung tâm dữ liệu tại khoản 3 Điều 22. Tuy nhiên, quy định về bồi thường thiệt hại tại Điều 28 vẫn tiếp cận theo tư duy quản lý tài sản đơn lẻ, truyền thống như xe cộ, nhà đất riêng biệt, chưa dự liệu đầy đủ đặc thù của hệ thống tài sản đồng bộ đang vận hành.

ĐBQH Đỗ Đức Hồng Hà (Hà Nội) phát biểu thảo luận tại Tổ 1. Ảnh: Văn Tuyến

Theo đại biểu, trong bối cảnh phát triển kinh tế số và hạ tầng hiện đại, tài sản viễn thông, năng lượng hay dữ liệu không tồn tại độc lập mà liên kết chặt chẽ thành một chuỗi vận hành liên tục. Khi Nhà nước quyết định trưng dụng một mắt xích cốt lõi, chẳng hạn 12/24 sợi cáp quang của tuyến cáp trục, một máy chủ trung tâm dữ liệu hoặc một trạm biến áp chuyên dùng, dù tài sản bị trưng dụng không hư hỏng vật lý, toàn bộ hệ thống của doanh nghiệp vẫn có thể bị đứt gãy, ngừng hoạt động.

Hậu quả là doanh nghiệp có thể mất toàn bộ doanh thu vận hành hệ thống, phát sinh chi phí duy trì nguồn nhân lực kỹ thuật trực ban và đối mặt với nguy cơ bị phạt vi phạm hợp đồng rất lớn từ các đối tác trong và ngoài nước.

Đại biểu cho biết, báo cáo giải trình, tiếp thu của cơ quan chủ trì soạn thảo cho rằng việc xác định thiệt hại gián tiếp hoặc chi phí cho người lao động ngừng việc rất khó thực hiện trong thực tiễn nên không bổ sung vào dự thảo Luật.

Tuy nhiên, theo ĐBQH Đỗ Đức Hồng Hà, giải trình như vậy chưa thực sự thấu đáo và chưa tháo gỡ được điểm nghẽn lớn đối với các tập đoàn, doanh nghiệp hạ tầng chiến lược. Nếu chỉ bồi thường thiệt hại trực tiếp đối với riêng tài sản bị trưng dụng, doanh nghiệp sẽ phải tự gánh chịu toàn bộ tổn thất do sự ngưng trệ của cả hệ thống, tạo ra rủi ro pháp lý và tài chính rất lớn.

Để bảo đảm quyền tài sản hợp pháp của doanh nghiệp theo Hiến pháp và tạo sự yên tâm cho các nhà đầu tư hạ tầng, đại biểu đề xuất hai giải pháp. Thứ nhất, bổ sung một khoản mới (khoản 4a) tại Điều 22 hoặc chỉnh lý khoản 1 Điều 28 của dự thảo Luật theo hướng: Đối với hệ thống tài sản đồng bộ đang vận hành, trường hợp việc trưng dụng một bộ phận tài sản làm ảnh hưởng đến khả năng vận hành bình thường của cả hệ thống, cơ quan có thẩm quyền phải cho phép người có tài sản lựa chọn hình thức trưng dụng toàn bộ phân đoạn hệ thống cần thiết; hoặc Nhà nước phải bồi thường, hỗ trợ chi phí khôi phục vận hành hệ thống và chi phí ngừng việc tối thiểu cho người lao động trực tiếp vận hành bị ảnh hưởng.

Thứ hai, quy định rõ tại khoản 6 Điều 5 dự thảo Luật: “Quyết định trưng mua, trưng dụng tài sản là căn cứ pháp lý bất khả kháng để miễn trừ toàn bộ trách nhiệm dân sự, trách nhiệm bồi thường vi phạm hợp đồng của người có tài sản đối với bên thứ ba (bao gồm cả các hợp đồng thương mại quốc tế) do việc chấp hành quyết định trưng mua, trưng dụng gây ra”.

Đ

ối mặt với nguy cơ bị xử lý trách nhiệm vì không bảo toàn được vốn nhà nước

Đối với cơ chế xử lý hậu quả tài chính, bảo toàn vốn nhà nước và loại trừ trách nhiệm quản lý khi doanh nghiệp có vốn nhà nước bị trưng mua, trưng dụng tài sản, đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà cho rằng, các doanh nghiệp như những tập đoàn, tổng công ty trong lĩnh vực lương thực, xăng dầu, năng lượng, hóa chất, vật tư y tế, là những đơn vị nắm giữ nguồn lực vật chất chiến lược của quốc gia. Khi xảy ra thiên tai, dịch bệnh hoặc tình trạng khẩn cấp, đây luôn là lực lượng nòng cốt đầu tiên chấp hành lệnh trưng mua, trưng dụng tài sản của Nhà nước. Tuy nhiên, thực tiễn thi hành pháp luật đang phát sinh điểm nghẽn pháp lý lớn giữa nghĩa vụ chấp hành quyết định hành chính cấp bách và trách nhiệm quản lý vốn nhà nước.

Quang cảnh thảo luận tại Tổ 1. Ảnh: Văn Tuyến

Cụ thể, khi tài sản của doanh nghiệp bị trưng mua theo giá tạm tính theo quy định tại khoản 2 Điều 18 và Điều 19, hoặc tài sản trưng dụng bị giảm giá trị, doanh nghiệp có thể bị sụt giảm doanh thu, giảm lợi nhuận, thậm chí phát sinh khoản chênh lệch âm giữa tiền trưng mua nhận được và giá trị ghi sổ kế toán của tài sản.

Trong khi đó, theo quy định của pháp luật về quản lý, sử dụng vốn nhà nước tại doanh nghiệp, người quản lý doanh nghiệp nhà nước và người đại diện phần vốn nhà nước phải chịu trách nhiệm bảo toàn vốn, có thể bị đánh giá, xếp loại “không hoàn thành nhiệm vụ” nếu doanh nghiệp bị lỗ hoặc không đạt chỉ tiêu lợi nhuận đã phê duyệt.

Đại biểu nhận thấy, mặc dù Tờ trình của Chính phủ có nêu việc tiếp thu về mặt nguyên tắc, dự thảo Luật hiện vẫn chưa quy định thành một điều khoản trực tiếp, rõ ràng để làm căn cứ pháp lý cho các cơ quan thanh tra, kiểm toán và cơ quan đại diện chủ sở hữu áp dụng. Điều này khiến người quản lý doanh nghiệp nhà nước rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan, đó là chấp hành nghiêm lệnh trưng mua, trưng dụng của Nhà nước nhưng lại đối mặt với nguy cơ bị xử lý trách nhiệm vì không bảo toàn được vốn nhà nước.

Nâng cao chất lượng xây dựng chính sách

Thảo luận về kết quả thực hiện Nghị quyết số 206/2025/QH15, dự án Luật Văn bản quy phạm pháp luật và dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi), ĐBQH Huỳnh Quyết Thắng (Hà Nội) đề nghị đánh giá thực chất hiệu quả tháo gỡ vướng mắc, nâng cao chất lượng xây dựng chính sách, kiểm soát cơ chế đặc biệt và bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người dân khi trưng mua, trưng dụng tài sản. Theo ĐBQH Huỳnh Quyết Thắng, ba nội dung có mối liên hệ chặt chẽ: thực hiện Nghị quyết số 206/2025/QH15 giúp rút kinh nghiệm tháo gỡ vướng mắc; Luật Văn bản quy phạm pháp luật cần chuyển hóa kinh nghiệm thành quy trình xây dựng chính sách chất lượng; Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản phải bảo đảm Nhà nước hành động kịp thời, đúng thẩm quyền và bảo vệ quyền lợi người dân trong tình huống khẩn cấp.

ĐBQH Huỳnh Quyết Thắng (Hà Nội) phát biểu thảo luận tại Tổ 1. Ảnh: Văn Tuyến

Đại biểu cũng ghi nhận nỗ lực của Chính phủ, các bộ, ngành khi đã xử lý 556/786 phản ánh, kiến nghị và ban hành 26 nghị quyết theo cơ chế đặc biệt. Tuy nhiên, cần đánh giá hiệu quả thực tế thay vì chỉ phản ánh tiến độ xử lý; đồng thời, rà soát những chênh lệch số liệu giữa báo cáo và phụ lục để xác định chính xác phần việc còn lại.

Mỗi vướng mắc cần được theo dõi từ nội dung phản ánh, điều khoản liên quan, cơ quan chịu trách nhiệm đến kết quả thực hiện. Với 786 thủ tục hành chính được thay thế thành phần hồ sơ bằng khai thác dữ liệu, cần đo lường số giấy tờ người dân giảm phải nộp, thời gian giải quyết được rút ngắn và số trường hợp phải bổ sung hồ sơ. Đối với 230 kiến nghị còn lại, mỗi vướng mắc liên ngành cần có một cơ quan chịu trách nhiệm theo đuổi đến cùng.

Tại Hà Nội, ĐBQH Huỳnh Quyết Thắng đề nghị kiểm chứng kết quả trên những nhóm thủ tục có lượng giao dịch lớn, nhất là lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, để xác định việc tháo gỡ đã giúp triển khai nhiệm vụ, sử dụng kinh phí và thanh toán thuận lợi hơn hay chưa.

Từ trường hợp Nghị quyết số 6613/2026/NQ-CP phải tạm ngưng hiệu lực, đại biểu đề nghị rà soát toàn diện quá trình chuẩn bị và tổ chức thực hiện chính sách, từ tính phù hợp của quy định, chi phí tuân thủ đến sự sẵn sàng về hướng dẫn, nhân lực và hệ thống thông tin.

Đại biểu đồng tình với việc rút ngắn quy trình, tổ chức công việc song song và sử dụng lại kết quả đánh giá đã có, nhưng nhấn mạnh phải duy trì thẩm định độc lập. Việc đưa dự án vào chương trình kỳ họp không đồng nghĩa với chấp nhận đầy đủ phương án chính sách; chậm chuẩn bị hồ sơ cũng không thể tự động trở thành căn cứ áp dụng quy trình cấp bách.

Khả năng thi hành cần được coi là tiêu chí chất lượng ngay từ khâu xây dựng. Trước khi ban hành chính sách có tác động rộng, cần kiểm tra bằng các tình huống cụ thể tại cơ quan thực thi và đối tượng chịu tác động. Sau khi văn bản có hiệu lực, phải xác định thời điểm, tiêu chí đánh giá và trách nhiệm xử lý kết quả; đồng thời, kết nối lịch sử sửa đổi, hiệu lực văn bản và phản ánh của người dân trên cơ sở dữ liệu pháp luật.

Phải lập danh mục chuyển tiếp rõ ràng khi lược bỏ hình thức văn bản

ĐBQH Huỳnh Quyết Thắng đề nghị phân biệt việc rút ngắn thủ tục ban hành văn bản với việc cho phép điều chỉnh quy định của luật. Đối với cơ chế điều chỉnh luật trong tình huống khẩn cấp, cần xác định rõ điều kiện khẩn cấp, lý do Quốc hội không thể họp và các yếu tố khách quan liên quan.

Đại biểu đề nghị nghiên cứu phương án thống nhất đầu mối xem xét, quyết định tại Ủy ban Thường vụ Quốc hội trên cơ sở đề nghị của Chính phủ và cơ chế do Quốc hội xác lập phù hợp với Hiến pháp. Phạm vi điều chỉnh phải xác định rõ điều khoản, đối tượng, địa bàn, thời hạn và cách xử lý các quyết định, hợp đồng, nghĩa vụ tài chính đã phát sinh nếu Quốc hội không chấp thuận.

Các đại biểu tham gia thảo luận tại Tổ 1. Ảnh: Văn Tuyến

Việc tiếp tục áp dụng cơ chế theo Nghị quyết số 206 cần có chọn lọc, kèm lộ trình thay thế bằng quy định ổn định. Khi lược bỏ hình thức văn bản, phải lập danh mục chuyển tiếp rõ ràng; riêng Hà Nội cần rà soát đồng bộ các cơ chế đặc thù gắn với Luật Thủ đô, bảo đảm các dự án, thủ tục và quyền lợi hợp pháp được thực hiện liên tục.

Theo đại biểu, pháp luật phải tạo căn cứ để Nhà nước hành động nhanh nhưng có kiểm soát, bảo đảm biện pháp trưng mua, trưng dụng tương xứng với nhu cầu và có cơ chế kiểm tra sau quyết định để ngăn ngừa lạm dụng. Cần xác định rõ đầu mối điều phối khi huy động tài sản phục vụ nhiều địa phương, bảo đảm hoạt động cứu hộ liên tục và người có tài sản biết cơ quan chịu trách nhiệm giải quyết quyền lợi của mình. Việc huy động máy móc phải tính đến người vận hành, nhiên liệu, an toàn và nguồn chi; quyết định bằng lời nói cũng cần có phương thức ghi nhận khả thi.

Đối với hạ tầng số, đại biểu đề nghị làm rõ việc trưng dụng máy chủ, đường truyền hoặc năng lực tính toán không đồng nghĩa với quyền truy cập toàn bộ dữ liệu. Cần phân quyền, lưu vết, duy trì dịch vụ thiết yếu và khôi phục quyền kiểm soát sau trưng dụng.

Phi Long