Quy định rõ giới hạn trưng dụng tài sản số, bảo vệ quyền lợi của người dân và doanh nghiệp

Làm rõ ranh giới giữa huy động và trưng dụng, bảo đảm quyền được bồi thường

Bày tỏ sự tán thành với sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản và cơ bản nhất trí với Báo cáo thẩm tra, ĐBQH Phan Thị Thùy Linh cho rằng, đây là đạo luật mang tính dự phòng, ít được áp dụng trong thực tiễn nhưng lại có ý nghĩa đặc biệt quan trọng khi phát sinh những tình huống cấp bách, tác động trực tiếp đến quyền tài sản của người dân, doanh nghiệp.

ĐBQH Phan Thị Thùy Linh (Thanh Hóa) phát biểu thảo luận. Ảnh: An Nhiên

Dẫn số liệu thực tiễn, đại biểu cho biết, Luật hiện hành có hiệu lực từ ngày 1/1/2009, đến nay gần 18 năm nhưng cả nước chưa có trường hợp trưng mua tài sản nào. Việc trưng dụng chỉ diễn ra trong hai năm phòng, chống dịch COVID-19, tại 8 địa phương, với 124 quyết định liên quan đến 140 tài sản, chủ yếu là trụ sở, trường học, khách sạn và xe cứu thương.

Đáng chú ý, những địa phương chịu ảnh hưởng nặng nề của dịch bệnh như TP. Hồ Chí Minh, Hà Nội, Khánh Hòa lại không ban hành quyết định trưng dụng. Theo đại biểu, điều này không đồng nghĩa với việc các địa phương không có nhu cầu sử dụng tài sản, mà trên thực tế, chính quyền và lực lượng thực thi công vụ chủ yếu áp dụng hình thức huy động.

Từ thực tiễn trên, đại biểu nhấn mạnh, Luật cần đáp ứng đồng thời hai yêu cầu: bảo đảm cho Nhà nước có đủ thẩm quyền để phản ứng nhanh trong tình huống cấp bách, đồng thời bảo vệ quyền tài sản hợp pháp của người dân, doanh nghiệp theo quy định của Hiến pháp.

Góp ý về Điều 6 của dự thảo, đại biểu cho rằng, cần phân định rõ ranh giới giữa huy động và trưng dụng tài sản.

Theo đó, trưng dụng là quyết định hành chính được thực hiện theo trình tự, thẩm quyền, thời hạn và cơ chế bồi thường do Luật quy định. Trong khi đó, huy động là việc người thi hành công vụ sử dụng ngay tài sản của người dân trong tình huống cấp bách theo pháp luật chuyên ngành, như phòng cháy, chữa cháy, phòng, chống thiên tai hoặc dịch bệnh.

Trong thực tiễn, huy động thường được áp dụng phổ biến hơn bởi yêu cầu xử lý ngay những tình huống khẩn cấp. Tuy nhiên, chính sự khác biệt về cơ chế pháp lý đang đặt ra vấn đề trong bảo đảm quyền lợi của người có tài sản.

Toàn cảnh thảo luận tổ. Ảnh: An Nhiên

Đại biểu dẫn thực tế nhiều trường học, cơ sở y tế, khách sạn được huy động phục vụ phòng, chống dịch trong thời gian dài. Khi hoàn trả, tài sản có thể bị xuống cấp, hư hỏng nhưng do không có quyết định trưng dụng nên thiếu căn cứ pháp lý để thực hiện bồi thường.

Vì vậy, đại biểu đề nghị quy định rõ tại Điều 6 thứ tự áp dụng giữa huy động theo pháp luật chuyên ngành và trưng dụng theo Luật này, giúp người có thẩm quyền xác định trường hợp nào được huy động, trường hợp nào phải thực hiện trưng dụng; đồng thời làm rõ cơ chế bồi thường khi tài sản được huy động bị hư hỏng, thiệt hại.

Đối với điểm c khoản 1 Điều 6, dự thảo cho phép quyết định trưng dụng ngay khi có nguy cơ trực tiếp đến tính mạng, sức khỏe người dân, quốc phòng, an ninh mà không cần đáp ứng các điều kiện khác.

Đại biểu đánh giá quy định này là cần thiết, song do tác động trực tiếp đến quyền tài sản nên cần xác định rõ thế nào là nguy cơ trực tiếp, chủ thể có thẩm quyền đánh giá và trách nhiệm của người ra quyết định nếu áp dụng không đúng.

Theo đại biểu, việc quy định chặt chẽ không làm chậm khả năng phản ứng của Nhà nước mà ngược lại, sẽ tạo căn cứ pháp lý rõ ràng để người có thẩm quyền quyết định nhanh chóng, đúng pháp luật và thực hiện đầy đủ trách nhiệm.

Giới hạn phạm vi trưng dụng tài sản số, bảo vệ dữ liệu và hoạt động nghiên cứu

Quan tâm đến các loại tài sản mới được bổ sung vào diện trưng dụng tại Điều 22, ĐBQH Phan Thị Thùy Linh bày tỏ sự đồng tình với việc đưa hạ tầng viễn thông, hạ tầng thông tin, hạ tầng số, tài sản số và công trình điện lực vào phạm vi điều chỉnh của Luật.

Các ĐBQH tỉnh Thanh Hóa tham dự thảo luận tổ. Ảnh: An Nhiên

Theo đại biểu, đây là những tài sản có giá trị lớn và có thể đóng vai trò quan trọng trong việc ứng phó với các tình huống cấp bách. Tuy nhiên, việc mở rộng phạm vi trưng dụng cần đi kèm những nguyên tắc, giới hạn pháp lý rõ ràng nhằm bảo đảm quyền lợi của nhà đầu tư trong nước và nước ngoài.

Trước hết, đại biểu đề nghị làm rõ đặc điểm của tài sản số khi áp dụng cơ chế trưng dụng. Theo dự thảo, trưng dụng là việc Nhà nước sử dụng tài sản trong thời gian nhất định và hoàn trả cho chủ sở hữu sau khi hoàn thành mục đích.

Tuy nhiên, không phải mọi tài sản số đều có khả năng hoàn trả nguyên trạng như tài sản vật chất. Đối với tài sản mã hóa hoặc dữ liệu đã được giao dịch, sao chép, việc khôi phục nguyên trạng có thể không thực hiện được.

Do đó, đại biểu đề nghị chỉ đưa vào diện trưng dụng những tài sản số có thể hoàn trả hoặc khôi phục quyền kiểm soát cho chủ sở hữu, bảo đảm phù hợp với bản chất pháp lý của hoạt động trưng dụng.

Các ĐBQH tỉnh Thanh Hóa tham dự thảo luận tổ. Ảnh: An Nhiên

Đặc biệt, đại biểu nhấn mạnh yêu cầu phân định rõ ba nhóm quyền và đối tượng liên quan khi trưng dụng tài sản số, gồm: tài sản, hạ tầng bị trưng dụng; dữ liệu được lưu trữ hoặc truyền tải qua hạ tầng đó; quyền sở hữu trí tuệ, mã nguồn, bí mật công nghệ và bí mật kinh doanh gắn với tài sản.

Đại biểu đặt vấn đề, khi Nhà nước trưng dụng một hệ thống máy chủ để phục vụ phòng, chống dịch bệnh thì có đồng nghĩa với việc được quyền truy cập, sao chép hoặc khai thác toàn bộ dữ liệu khách hàng và công nghệ của doanh nghiệp hay không?

Trong khi đó, pháp luật về dữ liệu đã có cơ chế riêng đối với việc yêu cầu cung cấp dữ liệu trong những tình huống đặc biệt. Vì vậy, Luật cần xác định rõ trưng dụng tài sản có bao gồm quyền khai thác dữ liệu và công nghệ ngoài phạm vi cần thiết để vận hành tài sản hay không. Nếu không, giới hạn này phải được thể hiện trực tiếp trong Luật.

Bên cạnh tài sản số, đại biểu cũng đề nghị quan tâm đến thiết bị, phòng thí nghiệm, mẫu vật phục vụ nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Theo đại biểu, đây là nhóm tài sản có tính đặc thù. Một thí nghiệm kéo dài nhiều năm, mẫu vật đang được nuôi cấy hoặc hệ thống thử nghiệm đang vận hành nếu bị gián đoạn giữa chừng có thể gây ra những tổn thất không thể khắc phục, kể cả khi được bồi thường bằng tiền.

Trong bối cảnh cả nước đang triển khai Nghị quyết số 57 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo cân nhắc xếp nhóm tài sản phục vụ nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ vào thứ tự ưu tiên trưng dụng cuối cùng, chỉ thực hiện khi không còn tài sản khác có thể đáp ứng yêu cầu.

Nhấn mạnh nguyên tắc hoàn thiện dự thảo Luật, ĐBQH Phan Thị Thùy Linh đề nghị những quy định về điều kiện, giới hạn và cơ chế bảo đảm quyền lợi của người có tài sản phải được xác định ngay trong Luật; các văn bản dưới luật chỉ quy định trình tự tổ chức thực hiện.

Theo đại biểu, cách tiếp cận này vừa bảo đảm khả năng phản ứng nhanh của Nhà nước trong tình huống cấp bách, vừa tạo sự yên tâm cho người dân, doanh nghiệp và nhà đầu tư rằng quyền tài sản chỉ bị hạn chế vì lợi ích công, đúng quy định pháp luật và được bồi hoàn tương xứng.

Đào Cảnh