Hòa giải trực tuyến cần tránh biến công cụ hòa giải thành nguyên nhân mâu thuẫn mới

Không để công cụ hòa giải vô tình trở thành nguyên nhân của mâu thuẫn khác

Góp ý vào dự thảo Luật, đề cập đến vấn đề hòa giải trực tuyến, Đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm (Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng) cho rằng cần mở rộng hình thức này, đồng thời luật phải quy định ngay những nguyên tắc tối thiểu nhằm bảo vệ người tham gia.

Quốc hội thảo luận về dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi)

Theo đại biểu, điểm đặc thù của hòa giải ở cơ sở không chỉ nằm ở việc giải quyết tranh chấp mà còn hướng tới việc duy trì, gìn giữ các mối quan hệ. Vì vậy, hòa giải ở cơ sở cần được xem như một tầng phòng ngừa xã hội, được thực hiện từ sớm và ngay tại cơ sở.

Điều 25 dự thảo Luật quy định hòa giải có thể được tiến hành theo hình thức trực tiếp, trực tuyến hoặc kết hợp cả hai. Đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm đánh giá quy định này phù hợp với yêu cầu thực tế.

Đại biểu đưa ra ví dụ, một gia đình xảy ra tranh chấp về lối đi chung, trong đó một người con đang làm việc tại TP.HCM, còn một người sinh sống tại địa phương.

Nếu yêu cầu tất cả các bên phải trở về để gặp mặt trực tiếp, thời gian chờ đợi có thể kéo dài vài tuần. Trong khi đó, tổ chức một cuộc họp trực tuyến sẽ giúp tổ hòa giải kết nối các bên chỉ trong vài ngày, qua đó rút ngắn khoảng cách và góp phần giải quyết mâu thuẫn sớm hơn.

Tuy nhiên, theo đại biểu, hòa giải trực tuyến cũng kéo theo những rủi ro mới. Chẳng hạn, trong một phiên hòa giải, một bên có thể bí mật sử dụng một điện thoại khác để ghi hình, sau đó cắt một đoạn phát biểu và đăng lên mạng xã hội hoặc chia sẻ trong nhóm dân cư.

Không gian phía sau màn hình cũng có thể có người thứ ba theo dõi và nghe toàn bộ nội dung trao đổi mà bên còn lại không hề hay biết. Hình ảnh, giọng nói cùng những thông tin liên quan đến tài sản, gia đình và nguyên nhân tranh chấp có thể bị lưu lại hoặc chuyển cho người khác.

“Khi đó, một cuộc hòa giải vốn được tổ chức hàn gắn quan hệ lại có khi trở thành nguyên nhân của mâu thuẫn mới”, đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm nói.

Đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm phát biểu. Ảnh: Thủy Nguyên

Đại biểu cho rằng đây là khác biệt cơ bản giữa hòa giải trực tiếp và hòa giải trên môi trường số. Khi gặp trực tiếp tại thôn, tổ dân phố, hòa giải viên có thể xác định được những ai đang tham gia.

Trong khi đó, với hình thức trực tuyến, rất khó biết phía sau màn hình còn có ai, ai đang ghi âm, ghi hình và dữ liệu sẽ được xử lý, chuyển đi đâu sau khi phiên hòa giải kết thúc.

Từ thực tế này, đại biểu đề nghị không chỉ giao Chính phủ hướng dẫn về hình thức hòa giải trực tuyến mà cần quy định ngay trong luật một số nguyên tắc tối thiểu.

Theo đó, hòa giải trực tuyến phải được thực hiện trên cơ sở đồng thuận của các bên. Sự thuận lợi của công nghệ không được trở thành lý do để biến hình thức này thành một lựa chọn áp đặt đối với người dân.

Bên cạnh đó, cần xác định chính xác người tham gia, kiểm soát những người được phép có mặt trong phiên hòa giải, bảo đảm các bên biết rõ mình đang trao đổi với ai và những ai được tiếp cận nội dung của phiên hòa giải.

Đối với việc ghi âm, ghi hình, sao chép, lưu trữ hoặc cung cấp nội dung phiên hòa giải cho người khác, đại biểu cho rằng phải có sự đồng ý của các bên, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Đồng thời, việc này phải tuân thủ các yêu cầu về bảo vệ dữ liệu cá nhân và an toàn thông tin.

“Theo tôi, luật chỉ cần quy định nguyên tắc như vậy là đủ. Còn việc sử dụng nền tảng nào, phương thức nào, xác thực ra sao, tiêu chuẩn kỹ thuật và biện pháp bảo mật như thế nào thì giao Chính phủ quy định”, đại biểu nói.

Đại biểu cũng cho rằng, vấn đề không chỉ đơn giản là đưa hoạt động hòa giải lên môi trường số. Điều quan trọng hơn là phải bảo đảm những giá trị tạo nên hiệu quả của hòa giải ở cơ sở, gồm sự tự nguyện, kín đáo, chân thành và tin cậy.

Do đó, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu bổ sung trực tiếp tại Điều 25 các nguyên tắc liên quan đến sự đồng thuận của các bên, kiểm soát người tham gia, ghi âm, ghi hình và bảo vệ dữ liệu cá nhân trong quá trình hòa giải trực tuyến.

“Làm được như vậy vừa khuyến khích được chuyển đổi số, vừa phòng ngừa được các rủi ro thực tế, không để một công cụ được tạo ra để hòa giải mâu thuẫn lại vô tình trở thành nguyên nhân của mâu thuẫn khác”, đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm nêu.

Không làm phát sinh thêm công việc cho cán bộ cơ sở và hòa giải viên

Góp ý về chuyển đổi số trong hòa giải ở cơ sở, đại biểu Nguyễn Đặng Ân (Đoàn ĐBQH tỉnh Lạng Sơn) đánh giá cao cơ quan soạn thảo xây dựng luật với nhiều quy định phù hợp đặc thù vùng đồng bào dân tộc thiểu số như: sử dụng tiếng nói, chữ viết dân tộc; bố trí hòa giải viên là người dân tộc thiểu số; bố trí người phiên dịch; phát huy vai trò của già làng, trưởng bản, người có uy tín.

Tuy nhiên, để thực hiện được những nội dung này, đại biểu Nguyễn Đặng Ân cho rằng, phải có kinh phí và nguồn lực tương ứng.

Đại biểu phân tích, điều kiện hoạt động của một tổ hòa giải ở địa bàn đô thị, nơi dân cư tập trung rất khác so với một tổ hòa giải tại xã miền núi, biên giới, nơi địa bàn rộng, dân cư phân tán và có nhiều thành phần dân tộc. Chi phí đi lại khác nhau, yêu cầu về ngôn ngữ, tài liệu tập huấn khác nhau và khả năng tiếp cận công nghệ cũng khác nhau.

Do đó, đại biểu đề nghị khi hoàn thiện Điều 6 về kinh phí và Điều 32 về trách nhiệm của chính quyền địa phương cần bảo đảm một nguyên tắc là việc phân bổ nguồn lực phải tính đến đặc điểm địa bàn và chi phí thực tế của hoạt động hòa giải, không nên chỉ áp dụng một cơ chế bình quân.

Đại biểu Nguyễn Đặng Ân phát biểu

Về chuyển đổi số trong hòa giải ở cơ sở, đại biểu Nguyễn Đặng Ân đề nghị xác định rõ nguyên tắc: nền tảng phải thống nhất, nhưng phương thức và lộ trình triển khai cần phù hợp với điều kiện của từng địa bàn.

Đại biểu đồng tình với việc xây dựng một hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu về hòa giải ở cơ sở thống nhất trên phạm vi cả nước. Theo đại biểu, đây là hướng đi cần thiết nhằm phục vụ công tác quản lý, thống kê, chia sẻ dữ liệu và từng bước giảm phương thức quản lý thủ công.

Tuy nhiên, chuyển đổi số trong lĩnh vực này cần đặc biệt lưu ý không làm phát sinh thêm công việc cho cán bộ cơ sở và hòa giải viên, nhất là các nhiệm vụ liên quan đến nhập dữ liệu, hoàn thiện biểu mẫu hoặc xử lý những yêu cầu kỹ thuật không cần thiết.

“Đặc biệt, hòa giải trực tuyến không nên được hiểu là một mô hình bắt buộc phải triển khai đồng loạt. Tại những địa bàn có điều kiện, đây là phương thức rất hữu ích. Nhưng ở vùng sâu, vùng xa, nơi hạ tầng thiết bị và kỹ năng số còn hạn chế thì hòa giải trực tiếp vẫn phải là phương thức thuận lợi, bình đẳng và đầy đủ về giá trị pháp lý, trừ trường hợp hai bên quá xa cách về mặt địa lý”, đại biểu nêu.

Vì vậy, đại biểu đề nghị khi xây dựng các quy định chi tiết cần bảo đảm ba yêu cầu: một nền tảng dùng chung; dữ liệu ở mức tối thiểu, thực sự cần thiết; và lộ trình áp dụng phải phù hợp với điều kiện của từng địa bàn.

Mục tiêu là tạo điều kiện để người dân tiếp cận hoạt động hòa giải thuận lợi hơn, giúp hòa giải viên thực hiện công việc dễ dàng hơn và các mâu thuẫn được giải quyết sớm hơn ngay từ cộng đồng.

Đại biểu Phạm Văn Hòa phát biểu

Góp ý vào dự thảo Luật, đại biểu Phạm Văn Hòa (Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp) cho rằng, hòa giải trực tuyến vẫn còn nhiều khó khăn và khó đạt được hiệu quả như mong muốn.

Theo đại biểu, ngay cả khi gặp trực tiếp để trao đổi, phân tích và thuyết phục các bên, việc hòa giải cũng đã không dễ dàng. Vì vậy, hình thức trực tuyến càng khó đạt được kết quả. Ngoài ra, cơ sở hạ tầng và điều kiện kỹ thuật tại thôn, bản, xã vẫn còn hạn chế, chưa đáp ứng tốt yêu cầu tổ chức hòa giải trực tuyến.

Từ những lý do trên, đại biểu Phạm Văn Hòa đề nghị cân nhắc và ưu tiên hình thức hòa giải trực tiếp thay cho hòa giải trực tuyến.

XUÂN TRƯỜNG; ảnh: TRẦN HUẤN