Tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia: Chuyển từ quản lý theo quy trình sang kết quả đầu ra

Quang cảnh Phiên họp - Nguồn: Quốc hội

Tích hợp thực chất, tránh nguy cơ tạo ra "siêu chương trình"

Thảo luận tại Hội trường, các đại biểu đánh giá chủ trương hợp nhất 4 Chương trình mục tiêu quốc gia (về văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi) được các đại biểu Quốc hội nhìn nhận như một bước đi đột phá, dám "sửa đường" để khắc phục tình trạng phân tán, dàn trải nguồn lực.

Đại biểu Nguyễn Hữu Toàn, Đoàn đại biểu quốc hội (ĐBQH) tỉnh Lai Châu nhấn mạnh “Đây là một bước đi đột phá, thể hiện tư duy mới trong xây dựng pháp luật, không chỉ “mở đường” mà còn dám “sửa đường” để khắc phục những phân tán, dàn trải, giảm tối đa chi phí, nâng cao hiệu quả theo đúng đường lối của Đảng”.

Quan tâm tới xử lý vấn đề chuyển tiếp, đại biểu Nguyễn Hữu Toàn phân tích, khoản 2 Điều 2 dự thảo Nghị quyết đã xác định việc tích hợp không được làm gián đoạn nhiệm vụ hoặc ảnh hưởng đến quyền lợi hợp pháp của các đối tượng thụ hưởng. Tuy nhiên, Điều 6 của dự thảo nghị quyết quy định: kể từ ngày Quốc hội biểu quyết thông qua Nghị quyết này, 4 nghị quyết cụ thể của 4 Chương trình mục tiêu quốc gia đang thực hiện sẽ hết hiệu lực thi hành.

Theo đại biểu, quy định như vậy có thể tạo ra khoảng trống pháp lý trong chuyển tiếp thực hiện, nhất là trong giai đoạn từ nay đến hết năm 2026. Bởi trên thực tế, khi các nghị quyết cũ không còn hiệu lực thì các văn bản quy phạm hướng dẫn các nghị quyết trên (như Nghị định, Quyết định, Thông tư) cũng sẽ đồng thời hết hiệu lực thi hành. Như vậy, toàn bộ quá trình triển khai thực hiện các dự án đầu tư cũng như các khoản chi sự nghiệp sẽ không còn cơ sở pháp lý để triển khai. Đại biểu Nguyễn Hữu Toàn đề nghị rà soát rất kỹ lưỡng nội dung này để đảm bảo chương trình được triển khai liên tục và có hiệu quả.

Đại biểu Nguyễn Hữu Toàn, Đoàn ĐBQH tỉnh Lai Châu phát biểu - Nguồn: Quốc hội

Bên cạnh đó, bài toán đặt ra không chỉ là những phép cộng cơ học. Đại biểu Bùi Văn Dũng (Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa) thẳng thắn chỉ rõ rủi ro: Phạm vi chương trình rất rộng, tổng nguồn lực dự kiến giai đoạn 2026-2030 lên tới 808.558 tỷ đồng. Vì vậy, nếu chỉ hợp nhất về tên gọi và đầu mối, nhưng bên trong vẫn duy trì nhiều cơ chế phân bổ, định mức, thủ tục và hệ thống báo cáo riêng thì có thể giảm số lượng chương trình nhưng lại tạo ra một “siêu chương trình” rất lớn và phức tạp. Việc tích hợp phải thực chất, thống nhất về mục tiêu và phương thức điều phối nguồn lực, nhưng vẫn tôn trọng tính đặc thù của từng lĩnh vực. Người dân, đặc biệt là tại các vùng khó khăn, cần một kế hoạch phát triển xã hội tổng thể thay vì phải "cõng" cùng lúc 4-5 bộ kế hoạch, chỉ tiêu khác nhau về sinh kế, y tế, văn hóa.

Đánh giá bằng hiệu quả sinh kế thay vì tỷ lệ giải ngân

Một trong những điểm nhấn đáng chú ý nhất tại phiên thảo luận là yêu cầu thay đổi căn bản tiêu chí đánh giá hiệu quả đầu tư công. Từ góc độ quản trị và giám sát nguồn lực, các đại biểu nhấn mạnh việc hoàn thành giải ngân không thể là thước đo cao nhất của sự thành công.

Đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi (Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long) đề xuất tư duy của chương trình phải chuyển mạnh từ nhà nước hỗ trợ cho người dân cái gì sang nhà nước hỗ trợ để người dân có thể tự phát triển như thế nào. Đại biểu nhấn mạnh: Trong đánh giá chương trình cần thay đổi một cách căn bản, không lấy tỷ lệ giải ngân làm thước đo cao nhất của thành công. Một dự án giải ngân 100% nhưng sau khi kết thúc, người dân vẫn nghèo, mô hình không tự duy trì được thì không thể coi là thành công. Ngược lại, một dự án giúp người dân có sinh kế, tăng thu nhập, thoát nghèo bền vững và tự vận hành được sau hỗ trợ mới chính là hiệu quả thực chất.

Các đại biểu Quốc hội tham dự phiên họp - Nguồn: Quốc hội

Đồng quan điểm, theo đại biểu Bùi Văn Dũng (Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa), cần chuyển căn bản từ quản lý nguồn lực sang quản trị kết quả phát triển. “Quốc hội không chỉ cần biết bao nhiêu vốn được phân bổ và giải ngân, mà quan trọng hơn là sau 5 năm, 10 năm, đời sống người dân thay đổi thế nào, khoảng cách phát triển được thu hẹp bao nhiêu, chất lượng giáo dục, y tế, văn hóa được nâng lên ra sao”, đại biểu nêu ý kiến.

Do đó, đại biểu nhấn mạnh, cần lựa chọn một số chỉ tiêu tác động cốt lõi đo được sự thay đổi thực chất của đời sống nhân dân. Giải ngân là điều kiện cần, nhưng sự phát triển của con người và chất lượng cuộc sống của nhân dân mới là thước đo cuối cùng.

Đồng tình với định hướng của Chính phủ là chuyển mạnh từ quản lý theo quy trình, thủ tục sang quản lý theo kết quả, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn ĐBQH TP Hải Phòng) cho rằng cần phân biệt rõ “sản phẩm đầu ra” và “kết quả cuối cùng”. Một ngôi trường được xây dựng, một trạm y tế được nâng cấp, một thiết chế văn hóa được đầu tư, một mô hình sinh kế được hỗ trợ đó là những sản phẩm cần thiết. Nhưng hoàn thành sản phẩm chưa đồng nghĩa với hoàn thành mục tiêu phát triển. Một trường học được xây xong nhưng chất lượng học tập không được cải thiện thì mục tiêu giáo dục chưa thể coi là hoàn thành.

Vì vậy, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga đề nghị hệ thống đánh giá của Chương trình được thiết kế theo hai tầng. Tầng thứ nhất là sản phẩm đầu ra: công trình, thiết bị, số lượng người được hỗ trợ, tiến độ, giải ngân và các sản phẩm cụ thể. Tầng thứ hai, quan trọng hơn, là kết quả và tác động thu nhập của người dân có tăng bền vững không; khả năng tiếp cận giáo dục, y tế và văn hóa có được cải thiện không; chất lượng nguồn nhân lực có tăng không; khoảng cách phát triển giữa các vùng có được thu hẹp không; và chất lượng cuộc sống của người dân thay đổi như thế nào.

Bên cạnh đó, với tổng nguồn lực lên tới 808.558 tỷ đồng (ngân sách Trung ương chiếm 345.000 tỷ đồng; ngân sách địa phương 395.392 tỷ đồng; ngân sách nhà nước cấp thực hiện tín dụng chính sách 23.000 tỷ đồng; nguồn huy động hợp pháp khác 24.737 tỷ đồng.) việc phân bổ và ủy quyền thực thi tại cơ sở là bài toán cốt lõi. 

Đại biểu Nguyễn Xuân Nghiêm, Đoàn ĐBQH thành phố Đà Nẵng phát biểu - Nguồn: Quốc hội

Dự thảo Nghị quyết quy định các địa phương tự cân đối ngân sách có trách nhiệm bố trí ngân sách địa phương để thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ của Chương trình. Đại biểu Nguyễn Xuân Nghiêm (Đoàn ĐBQH thành phố Đà Nẵng) cho rằng cần xem xét kỹ quy định này đối với những địa phương sau sắp xếp có sự thay đổi rất lớn về diện tích, dân số và cơ cấu không gian phát triển. Cần phân biệt rõ: Khả năng cân đối ngân sách của toàn địa phương không đồng nhất với mức độ khó khăn của từng vùng bên trong địa phương.

Giải thích rõ hơn, đại biểu cho biết: Một địa phương có khả năng tự cân đối ngân sách không có nghĩa tất cả các địa bàn trong địa phương đều có điều kiện phát triển tương đương nhau. Nếu chỉ căn cứ vào khả năng cân đối ngân sách của toàn tỉnh, thành phố để xác định trách nhiệm bố trí nguồn lực thì có thể dẫn đến nghịch lý: một vùng miền núi vốn đang khó khăn, chỉ vì được sắp xếp vào một đơn vị hành chính có khả năng cân đối ngân sách cao hơn mà mức độ ưu tiên hỗ trợ lại giảm xuống, trong khi điều kiện khó khăn thực tế chưa thay đổi.

Do đó đại biểu Nguyễn Xuân Nghiêm đề nghị, khi xác định trách nhiệm ngân sách và phân bổ nguồn lực, cần tính đồng thời khả năng cân đối của toàn địa phương với diện tích miền núi, số lượng đồng bào dân tộc thiểu số, số xã, thôn đặc biệt khó khăn, mức độ thiếu hụt hạ tầng và dịch vụ cơ bản, điều kiện địa hình, mức độ phân tán dân cư và chi phí thực tế để đưa chính sách đến người dân.

Đảm bảo chuyển tiếp liên tục, minh bạch nguồn lực

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn phát biểu giải trình, làm rõ một số vấn đề đại biểu Quốc hội quan tâm - Nguồn: Quốc hội

Giải trình ý kiến của các ĐBQH tại phiên họp, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, qua thảo luận, đa số các ĐBQH thống nhất rất cao với việc tích hợp 04 chương trình mục tiêu quốc gia thành 01 Chương trình mục tiêu quốc gia. Đây là sự đột phá trong xây dựng pháp luật và phù hợp với mong muốn của các địa phương.

Theo Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn, Chương trình không thay đổi, không thu hẹp về mục tiêu, phạm vi, đối tượng, mức độ ưu đãi mà chỉ thay đổi phương thức để sử dụng hiệu quả nhất nguồn lực của Nhà nước và nguồn lực của Nhân dân theo đúng tinh thần Nghị quyết 18-NQ/TW, Kết luận 18-KL/TW của Hội nghị Trung ương II. Ngoài ra, Chương trình thay đổi từ phương thức quản lý theo quy trình sang kết quả đầu ra và thực hiện mạnh phân cấp, phân quyền cho chính quyền địa phương với phương châm địa phương quyết, địa phương làm và địa phương chịu trách nhiệm.

Về mức độ phân bổ và ưu đãi, ngân sách Trung ương sẽ hỗ trợ cho các địa phương không tự cân đối được ngân sách; căn cứ vào mức độ khó khăn, khoảng cách giữa hiện tại và mục tiêu đặt ra; trong đó có ưu tiên đánh giá về tiến độ giải ngân, hiệu quả quản lý sử dụng vốn. Đặc biệt, dự thảo Nghị quyết khẳng định đặc biệt ưu đãi đối với đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi về mức độ hỗ trợ.

Về đảm bảo chuyển tiếp không gián đoạn, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn nêu rõ, Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo ngay sau khi Quốc hội ban hành Nghị quyết thống nhất chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia này, Chính phủ sẽ ban hành ngay Nghị quyết của Chính phủ, trên cơ sở tích hợp hơn 50 văn bản hướng dẫn của các bộ, ngành liên quan, đảm bảo có thể triển khai ngay trên thực tế.

Kết luận phiên họp, Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Đỗ Văn Chiến yêu cầu cơ quan chủ trì soạn thảo, cơ quan chủ trì thẩm tra tiếp tục rà soát kỹ lưỡng, hoàn thiện thêm một số nội dung trọng tâm. Trong đó, đặc biệt lưu ý yêu cầu phân bổ nguồn lực trọng tâm, trọng điểm, hoàn thiện cơ chế quản lý theo kết quả đầu ra, và xác định rõ trách nhiệm giải trình nhằm phòng chống tham nhũng, lãng phí…

Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Đỗ Văn Chiến đề nghị Tổng Thư ký Quốc hội có báo cáo tổng hợp để gửi đến các ĐBQH và chuyển cơ quan thẩm tra, cơ quan chủ trì soạn thảo. Đề nghị các ĐBQH đã chuẩn bị ý kiến và các ĐBQH chưa được tham gia hoặc chưa đăng ký tham gia tiếp tục gửi ý kiến bằng văn bản đến Tổng Thư ký Quốc hội để tổng hợp chuyển Chính phủ và cơ quan chủ trì soạn thảo.

Nam Sơn