Đổi mới phân bổ, quản lý ngân sách: Sát thực tiễn, rõ trách nhiệm, lấy hiệu quả làm thước đo

Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Đà Nẵng tham gia phiên thảo luận tại tổ sáng 19/8. Ảnh: HỒNG CHÂU

Từ thực tiễn Đà Nẵng, đại biểu Nguyễn Duy Minh, Phó Trưởng đoàn Đại biểu Quốc hội thành phố cho biết, sau sắp xếp, thành phố có 37/94 xã, phường, đặc khu thuộc vùng dân tộc thiểu số và miền núi, trong đó 28 xã thuộc khu vực III; đồng thời có các xã biên giới biển, xã đảo và 230 thôn đặc biệt khó khăn.

Tỷ lệ nghèo đa chiều năm 2025 là 3,56%, cao hơn mức bình quân cả nước. Theo tính toán của địa phương, nhu cầu vốn thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026 - 2030 khoảng 19.192 tỷ đồng, chưa kể nguồn lực đầu tư kiên cố hóa trường học. Trong khi đó, khả năng cân đối hiện mới đáp ứng khoảng một nửa nhu cầu.

Đại biểu Nguyễn Duy Minh cho rằng, nếu chỉ căn cứ vào khả năng tự cân đối ngân sách của địa phương để quyết định mức hỗ trợ thì sẽ khó bảo đảm nguồn lực cho những khu vực đặc biệt khó khăn nằm ngay trong các địa phương có khả năng tự cân đối ngân sách.

Do đó, đại biểu đề nghị nghiên cứu, bổ sung cơ chế hỗ trợ có mục tiêu đối với các xã vùng dân tộc thiểu số, xã đặc biệt khó khăn thuộc địa phương tự cân đối ngân sách, tránh áp dụng tiêu chí một cách cứng nhắc.

Đối với Đà Nẵng, cần nghiên cứu cơ chế phù hợp, trong đó có phương án giảm tỷ lệ điều tiết ngân sách về Trung ương trong giai đoạn 2026 - 2030, qua đó tạo thêm nguồn lực để thành phố thực hiện hiệu quả các mục tiêu đề ra.

Đại biểu Nguyễn Duy Minh, Phó Trưởng đoàn Đại biểu Quốc hội thành phố Đà Nẵng thảo luận tại tổ. Ảnh: HỒNG CHÂU

Đại biểu đề nghị rà soát cơ chế phân bổ khoảng 345.000 tỷ đồng ngân sách Trung ương thực hiện chương trình, bảo đảm nguồn lực được phân bổ đúng nơi, đúng đối tượng và sát với nhu cầu thực tế.

Theo đại biểu, thực tiễn triển khai các chương trình trước đây cho thấy việc phân bổ đôi khi còn phụ thuộc nhiều vào nhu cầu đăng ký, trong khi năng lực xây dựng hồ sơ, đề xuất dự án giữa các địa phương không đồng đều.

Điều này có thể dẫn đến tình trạng địa phương có năng lực lập hồ sơ tốt lại tiếp cận được nhiều nguồn lực hơn, trong khi những địa bàn thực sự khó khăn nhưng hạn chế về năng lực chuẩn bị hồ sơ lại gặp khó khăn trong tiếp cận chính sách. Vì vậy, cần tăng cường các tiêu chí khách quan, minh bạch trong phân bổ nguồn lực; đồng thời có cơ chế hỗ trợ các địa phương còn hạn chế về năng lực xây dựng và tổ chức thực hiện dự án.

Một nội dung được đại biểu Nguyễn Duy Minh đặc biệt nhấn mạnh là yêu cầu phân cấp phải gắn với thẩm quyền, nguồn lực, dữ liệu, năng lực thực hiện và trách nhiệm giải trình.

Đại biểu đồng tình với nguyên tắc “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, song cho rằng không thể phân cấp đồng loạt nếu điều kiện thực tế giữa các địa phương, nhất là cấp xã còn khác nhau. Trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, cấp xã được giao nhiều nhiệm vụ hơn.

Vì vậy, cần đánh giá đúng năng lực của từng xã để có phương thức phân cấp phù hợp: xã đủ năng lực thì phân cấp đầy đủ; xã chưa đủ điều kiện thì cấp tỉnh, thành phố hỗ trợ hoặc trực tiếp thực hiện trong giai đoạn chuyển tiếp, trên cơ sở bộ tiêu chí đánh giá năng lực được ban hành trước khi giao nhiệm vụ. “Phân cấp là để tăng hiệu quả, không phải để chuyển rủi ro pháp lý xuống cho cơ sở”, đại biểu Nguyễn Duy Minh nhấn mạnh.

Theo đại biểu, cùng với phân cấp, cần chuyển mạnh từ tư duy quản lý theo tỷ lệ giải ngân sang quản lý theo kết quả mà người dân thực sự nhận được. Giải ngân 100% không đồng nghĩa với chương trình thành công; điều quan trọng là phải trả lời được nguồn tiền đã được sử dụng như thế nào, tạo ra sản phẩm gì và đời sống người dân được cải thiện ra sao.

Để làm được điều này, hệ thống dữ liệu cần được phân tách, kết nối theo địa bàn, nguồn vốn, đối tượng, dân tộc, giới tính và mức sống. Riêng vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi cần có “hàng rào bảo vệ chính sách”, cho phép địa phương linh hoạt lựa chọn cách làm phù hợp nhưng không làm giảm mức hỗ trợ tối thiểu và các chính sách bắt buộc.

Đại biểu Trần Mạnh Huy thảo luận tại tổ. Ảnh: HỒNG CHÂU

Cùng quan tâm đến hiệu quả quản lý và sử dụng nguồn lực, đại biểu Trần Mạnh Huy, Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Đà Nẵng đề nghị việc xây dựng Luật Ngân sách nhà nước và Chương trình mục tiêu quốc gia cần tăng tính chủ động, linh hoạt cho Chính phủ và địa phương, nhưng phải xác định rõ giới hạn kiểm soát, bảo đảm không làm suy giảm thẩm quyền quyết định của Quốc hội.

Theo đại biểu, Chính phủ có thể chủ động cơ cấu lại nguồn lực trong phạm vi chính sách đã được Quốc hội quyết định, nhưng không được làm thay đổi tổng vốn đầu tư, mục tiêu, đối tượng thụ hưởng và những nội dung thuộc chủ trương đầu tư. Những trường hợp vượt quá giới hạn cần báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định.

Đại biểu Trần Mạnh Huy cũng đề nghị thu hẹp phạm vi chuyển nguồn, chỉ áp dụng đối với kinh phí đã phát sinh nghĩa vụ thanh toán, có khối lượng thực hiện hoặc không thể triển khai do nguyên nhân khách quan. Đối với phần vốn chậm giải ngân do nguyên nhân chủ quan, không nên mặc nhiên chuyển sang năm sau.

Đối với Chương trình mục tiêu quốc gia, cần quy định rõ cơ chế chuyển tiếp, thời điểm áp dụng cơ chế mới cũng như thẩm quyền dừng, điều chỉnh những nhiệm vụ không còn phù hợp hoặc không mang lại hiệu quả.

Đại biểu đề nghị tăng cường quản lý ngân sách theo kết quả đầu ra; xây dựng hệ thống dữ liệu có khả năng kết nối, truy vết, xác định rõ nguồn vốn, địa bàn, đối tượng thụ hưởng và trách nhiệm của từng cơ quan. Việc đánh giá chương trình vì vậy không chỉ dựa vào tỷ lệ giải ngân mà phải đo lường được những thay đổi cụ thể về thu nhập, việc làm, giáo dục, y tế, văn hóa và chất lượng sống của người dân.

HỒNG CHÂU