Tích hợp chương trình, hoàn thiện cơ chế ngân sách, nâng hiệu quả nguồn lực

Tích hợp các Chương trình MTQG: Tháo gỡ "điểm nghẽn", khơi thông nguồn lực

Thảo luận về việc tích hợp 4 chương trình MTQG, đồng chí Trần Vũ Khiêm, Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy, Trưởng đoàn ĐBQH khẳng định: Những năm qua, các chương trình MTQG đã phát huy hiệu quả, góp phần thay đổi diện mạo nông thôn, cải thiện sinh kế, nâng cao đời sống Nhân dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số, người dân vùng sâu, vùng xa.

Đồng chí Trần Vũ Khiêm, Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy, Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh thảo luận về việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành 1 chương trình mục tiêu quốc gia - Ảnh: N.M

Tại Quảng Trị, giai đoạn 2021-2025, Trung ương hỗ trợ gần 5.000 tỉ đồng, song tỉ lệ giải ngân mới đạt khoảng 89,7%, còn hơn 510 tỉ đồng phải kéo dài sang năm 2026. Thực tế này cho thấy nguồn lực đã có nhưng khả năng hấp thụ còn hạn chế. Qua thực tiễn, đồng chí chỉ rõ 3 "điểm nghẽn" chính, đó là: Chương trình, dự án còn dàn trải, chồng chéo về đối tượng, địa bàn; thủ tục, văn bản hướng dẫn nhiều tầng nấc; áp lực lớn lên chính quyền cơ sở khi phải đảm nhận khối lượng công việc lớn nhưng nguồn nhân lực còn mỏng.

Vì vậy, đồng chí đồng tình với chủ trương tích hợp 4 chương trình MTQG thành 1 chương trình MTQG tổng thể. Đây là bước đổi mới quan trọng trong tư duy quản lý, phân bổ và sử dụng nguồn lực. Để nghị quyết sớm đi vào cuộc sống, đồng chí đề nghị Chính phủ và các cơ quan liên quan quan tâm một số nội dung.

Thứ nhất, sớm ban hành một khung pháp lý thống nhất, tích hợp các cơ chế, chính sách, nguyên tắc phân bổ vốn, định mức và quy trình thực hiện; đồng thời chuẩn hóa biểu mẫu để địa phương áp dụng, hạn chế phát sinh nhiều văn bản hướng dẫn.

Thứ hai, về tiêu chí phân bổ vốn và tỉ lệ đối ứng, dự thảo nghị quyết quy định ưu tiên ngân sách Trung ương cho các địa phương nhận bổ sung cân đối từ 70% trở lên. Đồng chí đề nghị điều chỉnh ngưỡng này xuống 50% để mở rộng hỗ trợ cho các tỉnh còn khó khăn như Quảng Trị. Đối với các tỉnh nhận bổ sung cân đối từ 50% trở lên, đề nghị giảm tỉ lệ vốn đối ứng địa phương xuống mức tối thiểu 5%-10%. Nếu tỉ lệ đối ứng quá cao, vượt khả năng cân đối, sẽ trở thành rào cản trong việc hấp thụ nguồn vốn Trung ương.

Thứ ba, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với đơn giản hóa thủ tục cho cấp xã. Đối với các dự án quy mô nhỏ, kỹ thuật đơn giản (dưới 5 tỉ đồng), có thể giao trọn gói nguồn vốn để cộng đồng dân cư chủ động thực hiện, giám sát; đồng thời có cơ chế hỗ trợ phù hợp để nâng cao năng lực cán bộ trực tiếp triển khai chương trình.

Thứ tư,chuyển mạnh từ quản lý theo đầu vào sang quản lý theo kết quả, đẩy nhanh số hóa việc theo dõi tiến độ, giải ngân và đối tượng thụ hưởng. Xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung từ Trung ương đến cơ sở, làm căn cứ đánh giá kết quả và điều chuyển vốn linh hoạt từ nơi chậm sang nơi có khả năng thực hiện tốt.

Thứ năm, Chính phủ cần có quy định chuyển tiếp rõ ràng đối với các dự án, mô hình sinh kế đã được phê duyệt và nguồn vốn kéo dài sang năm 2026, bảo đảm việc triển khai, thanh quyết toán liên tục, không làm gián đoạn quyền lợi của người dân và doanh nghiệp.

Hoàn thiện cơ chế ngân sách, tăng tính chủ động cho địa phương trước thiên tai

Tham gia góp ý dự thảo Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất), đồng chí Nguyễn Minh Tâm, Phó trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH tỉnh đề nghị Ban soạn thảo tiếp tục hoàn thiện các quy định về thời gian bố trí vốn, chuyển nguồn và dự phòng ngân sách, bảo đảm phù hợp thực tiễn, nhất là tại các địa phương thường xuyên chịu ảnh hưởng của thiên tai.

Đồng chí Nguyễn Minh Tâm, Phó trưởng đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh góp ý dự thảo Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) - Ảnh: N.M

Về thời gian bố trí vốn, dự thảo quy định thời gian thực hiện dự án nhóm A không quá 6 năm, nhóm B không quá 4 năm và nhóm C không quá 3 năm. Trong khi đó, nguồn vốn đầu tư phụ thuộc trực tiếp vào khả năng thu ngân sách hằng năm. Trường hợp địa phương hụt thu do nguyên nhân khách quan, việc bảo đảm tiến độ bố trí vốn theo thời hạn cứng có thể phát sinh khó khăn, thậm chí dẫn đến vi phạm quy định ngoài ý muốn. Vì vậy, đồng chí đề nghị bổ sung cơ chế cho phép kéo dài thời gian bố trí vốn đối với trường hợp ngân sách cấp đó bị hụt thu do nguyên nhân khách quan, trên cơ sở xác nhận của cơ quan có thẩm quyền.

Về chuyển nguồn ngân sách, đồng chí cho rằng việc siết chặt chuyển nguồn là cần thiết để tăng kỷ luật tài khóa, nhưng cần có cơ chế linh hoạt đối với các khoản chi khắc phục hậu quả thiên tai. Thực tế tại miền Trung, bão lũ, sạt lở thường xảy ra vào những tháng cuối năm. Kinh phí khắc phục được phân bổ vào quý IV, trong khi địa phương phải triển khai nhiều thủ tục và điều kiện thời tiết không thuận lợi nên khó có thể giải ngân hoàn tất trước thời hạn.

Do đó, đề nghị nghị Ban soạn thảo bổ sung vào khoản 3 Điều 86 quy định cho phép các khoản chi khắc phục hậu quả thiên tai, sạt lở hạ tầng giao thông, thủy lợi cấp bách được giao trong quý IV đương nhiên chuyển nguồn sang năm sau để tiếp tục thực hiện, không phải xin phép; đồng thời, giữ thẩm quyền cho Chủ tịch UBND các cấp quyết định chuyển nguồn để chủ động xử lý tại chỗ.

Đối với mức dự phòng ngân sách, dự thảo quy định từ 2-5% tổng chi ngân sách mỗi cấp. Đồng chí cho rằng mức này có thể phù hợp với những địa phương ít chịu tác động của thiên tai, nhưng còn hạn chế đối với các tỉnh miền Trung, trong đó có Quảng Trị. Vì vậy, đề nghị cho phép HĐND cấp tỉnh, căn cứ đặc thù thiên tai, địa hình và khả năng cân đối ngân sách, quyết định nâng mức dự phòng lên tối đa 7% tổng chi ngân sách, qua đó tăng tính chủ động trong ứng phó, khắc phục hậu quả thiên tai và xử lý các nhiệm vụ đột xuất.

Hợp nhất, tạo cách quản trị mới, phát huy hiệu quả nguồn lực

Thảo luận về dự thảo nghị quyết phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình MTQG phát triển văn hóa-xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035, đồng chí Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Hà, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng và An ninh của Quốc hội bày tỏ sự tán thành, đồng thời trao đổi về những băn khoăn, vướng mắc.

Đồng chí Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Hà, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng và An ninh của Quốc hội thảo luận về chủ trương đầu tư Chương trình MTQG phát triển văn hóa-xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035 - Ảnh: N.M

Theo đó, nguy cơ hợp nhất còn mang tính hình thức. Dù định hướng tổ chức lại theo 7 nhóm nhiệm vụ, dự thảo vẫn cơ bản kế thừa cách phân chia, quản lý của 4 chương trình cũ; cơ chế phối hợp, phân bổ nguồn lực chưa được thiết kế đủ rõ để khắc phục tình trạng chồng chéo, trùng lặp. Nếu không đổi mới thực chất về mục tiêu, cơ chế quản lý và phân bổ nguồn lực, việc hợp nhất có thể rơi vào tình trạng “bình mới, rượu cũ”. Các nhóm đối tượng ưu tiên như xã đặc biệt khó khăn, vùng dân tộc thiểu số, biên giới, hải đảo lặp lại ở cả 4 mục tiêu thành phần, nhưng chưa có nguyên tắc chống trùng, chống sót khi phân bổ ngân sách cho cùng một địa bàn.  

Để bảo đảm việc hợp nhất thực chất, đồng chí kiến nghị cần tập trung vào 4 nhóm giải pháp: Thứ nhất, Chính phủ rà soát, cấu trúc lại nội dung theo 7 nhóm nhiệm vụ; bổ sung cơ chế chống trùng, chống sót và phân định rõ trách nhiệm giữa cơ quan điều phối với các bộ quản lý ngành. Thứ hai, làm rõ nguyên nhân giải ngân thấp của chính sách tín dụng ưu đãi, hoàn thiện điều kiện vay và luận chứng mức trần 20% vốn đầu tư công khối Trung ương. Thứ ba, công khai sớm bộ chỉ tiêu, hệ số phân bổ để các địa phương, ĐBQH và MTTQ có cơ sở giám sát. Thứ tư, tăng cường giám sát chuyên đề hằng năm, thay vì chỉ đánh giá tổng thể vào năm 2030.

Hợp nhất để tinh gọn đầu mối, tập trung nguồn lực cho cơ sở

Đồng chí Thiếu tướng Nguyễn Thanh Liêm, Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Giám đốc Công an tỉnh khẳng định:  Đây là bước đi cần thiết nhằm tinh gọn đầu mối, giảm chồng chéo và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Theo đồng chí, thứ nhất, hợp nhất chương trình sẽ tinh gọn đầu mối chỉ đạo, điều hành. Nếu tích hợp 4 chương trình thành 1, có thể giảm 3 Ban Chỉ đạo cùng nhiều cuộc họp, hội nghị, qua đó giảm áp lực hành chính, tạo thêm thời gian để cán bộ cơ sở tập trung thực hiện các nhiệm vụ thiết thực.

Đồng chí Thiếu tướng Nguyễn Thanh Liêm, Giám đốc Công an tỉnh thảo luận về việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành 1 chương trình mục tiêu quốc gia - Ảnh: N.M

Thứ hai, hợp nhất giúp hạn chế chồng chéo và giảm rủi ro trong tổ chức thực hiện. Một số nội dung của các chương trình hiện có sự giao thoa, nhất là các dự án đầu tư cơ sở vật chất. Khi tích hợp, những nội dung có thể dùng chung sẽ được đầu tư đồng bộ, tiết kiệm nguồn lực, tránh trùng lặp. Điều này cũng giúp cán bộ cơ sở thuận lợi hơn trong kiểm tra, thanh tra, quyết toán, hạn chế tình trạng công trình, hạng mục đã đầu tư nhưng tiếp tục được đề xuất đầu tư lại.

Thứ ba, tạo điều kiện để cấp tỉnh chủ động điều phối nguồn lực cho cơ sở. Bên cạnh nguồn lực Trung ương, nguồn lực địa phương có vai trò rất quan trọng, trong khi khả năng cân đối ngân sách giữa các địa phương còn khác nhau. Việc tích hợp sẽ giúp tập trung nguồn lực, ưu tiên tốt hơn cho vùng khó khăn, vùng đặc thù, đẩy nhanh tiến độ các công trình, dự án và tạo hiệu quả thiết thực cho người dân.

Thứ tư, cần quan tâm đến yêu cầu phát triển nông thôn sau sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã. Theo đồng chí, không gian, quy mô dân số và diện tích các xã sau sáp nhập tăng lên, khiến một số tiêu chí và công trình hạ tầng trước đây không còn phù hợp. Với nguồn lực dự kiến khoảng 800.000 tỉ đồng cho 4 chương trình, trong đó khoảng 423.000 tỉ đồng dành cho Chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới, đồng chí cho rằng việc ưu tiên nguồn lực cho chương trình này là cần thiết. Đây có thể là chương trình trụ cột, tạo nền tảng và điểm tựa để các chương trình còn lại cùng phát huy hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng đời sống người dân nông thôn.

Hợp nhất thực chất, tránh cơ học, nâng hiệu quả quản lý nguồn lực

Đồng chí Hoàng Xuân Tân, Phó Chủ tịch UBND tỉnh bày tỏ sự thống nhất với việc hợp nhất hợp nhất Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công. Theo đồng chí, thực tiễn cho thấy, trước đây hai lĩnh vực được quản lý bởi các cơ quan khác nhau nên trong quá trình chỉ đạo, điều hành và tổ chức thực hiện từ Trung ương đến địa phương còn phát sinh một số vướng mắc. Việc hợp nhất hai luật sẽ góp phần thống nhất đầu mối, đồng bộ cơ chế quản lý, tạo thuận lợi hơn trong điều hành và sử dụng nguồn lực.

Đồng chí Hoàng Xuân Tân, Phó Chủ tịch UBND tỉnh thảo luận về hợp nhất Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công; tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia - Ảnh: N.M

Đồng chí cũng ủng hộ chủ trương đẩy mạnh phân cấp, phân quyền từ Trung ương cho địa phương. Phân cấp mạnh hơn sẽ giúp địa phương chủ động, linh hoạt trong tổ chức thực hiện, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Tuy nhiên, đồng chí cũng lưu ý sự khác biệt giữa chi thường xuyên và đầu tư công. Chi thường xuyên có đối tượng, định mức và chế độ tương đối ổn định; trong khi đầu tư công gắn với danh mục, dự án cụ thể, phụ thuộc vào chủ trương đầu tư, nguồn vốn và tiến độ thực hiện, thường kéo dài nhiều năm. Vì vậy, khi hợp nhất hai lĩnh vực, nhất là trong lập dự toán ngân sách hằng năm, cần thiết kế cơ chế phù hợp từ khâu giao dự toán, điều chỉnh, điều chuyển vốn đến tổ chức thực hiện và quyết toán. Đề nghị Chính phủ, Bộ Tài chính và các bộ, ngành liên quan tiếp tục nghiên cứu, làm rõ các cơ chế kỹ thuật để bảo đảm tính khả thi.

Đối với việc hợp nhất 4 chương trình MTQG, đồng chí thống nhất việc tiếp tục triển khai các chương trình, dự án đã được giao kế hoạch và nguồn vốn năm 2026, tránh làm gián đoạn. Tuy nhiên, cần rà soát, phân loại các dự án, nhất là những dự án quy mô lớn, thời gian thực hiện nhiều năm. Nếu tiếp tục triển khai theo cơ chế riêng trong năm 2026, đến năm 2027 mới hợp nhất thì có nguy cơ hợp nhất mang tính cơ học.

Do đó, đề nghị Bộ Tài chính và các bộ quản lý chương trình sớm rà soát, phân loại danh mục dự án, chuẩn bị ngay từ năm 2026 để khi hợp nhất có thể thực hiện thực chất, đồng bộ, hiệu quả, tránh tình trạng mỗi chương trình, mỗi ngành, mỗi địa phương thực hiện theo một cách khác nhau rồi mới ghép lại.

Ngọc Mai