Tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia: Tránh 'nhập cơ học', khơi thông nguồn lực

Đại biểu Nguyễn Đặng Ân (Đoàn Lạng Sơn). Ảnh: Bích Hồng/Bnews.vnanet.vn

Sáng 19/8, tại Kỳ họp không thường lệ lần thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội thảo luận ở Tổ về việc tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia hiện hành thành Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 – 2035. Các đại biểu thống nhất cao chủ trương tích hợp, cho rằng đây là cơ sở để giảm chồng chéo, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực; đồng thời đề nghị quy định rõ cơ chế phân bổ, điều tiết vốn, thời hạn ban hành hướng dẫn và bảo đảm nguồn lực cho các địa bàn khó khăn.

*Đại biểu Nguyễn Đặng Ân (Đoàn Lạng Sơn): Không để nguồn lực cho vùng khó khăn bị phân tán sau tích hợp

Ủng hộ cao việc tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia hiện hành thành Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035.

Bốn chương trình có thể có mục tiêu, đối tượng khác nhau, nhưng bộ máy tổ chức thực hiện ở cơ sở, từ các cơ quan đến cán bộ, có những phần trùng lặp. Vì vậy, việc tích hợp sẽ góp phần giảm chồng chéo, hạn chế lãng phí nguồn lực và sức lao động của các cơ quan thực hiện.

Về tổng nguồn lực và thẩm quyền quyết định cơ cấu nguồn lực, việc giao Chính phủ rà soát, quyết định cơ cấu, bố trí từng nguồn lực là cần thiết để tăng tính chủ động, linh hoạt trong tổ chức thực hiện. Khi đã tích hợp 4 chương trình, nếu vẫn giữ cứng cơ cấu vốn của từng chương trình thì sẽ hạn chế mục tiêu và hiệu quả của việc tích hợp.

Tuy nhiên, nghị quyết cần quy định rõ ranh giới của thẩm quyền này. Chính phủ được chủ động điều chỉnh cơ cấu nguồn lực nhưng phải bảo đảm không làm thay đổi tổng nguồn lực đã được Quốc hội phân bổ, quyết định; không làm thay đổi mục tiêu, đối tượng thụ hưởng cốt lõi và mức độ ưu tiên của chương trình, đồng thời không làm giảm nguồn lực cần thiết dành cho các vùng khó khăn.

Đặc biệt, cần có cơ chế cụ thể để bảo đảm nguồn lực dành cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi không bị phân tán sau khi tích hợp. Đề nghị Chính phủ, sau khi xây dựng và ban hành các tiêu chí phân bổ, cần xác định rõ tỷ lệ, mức nguồn lực phù hợp dành cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, vùng đặc biệt khó khăn, vùng biên giới; đồng thời theo dõi, đánh giá và báo cáo riêng kết quả thực hiện tại các địa bàn này.

Bên cạnh đó, liên quan đến cơ chế chuyển tiếp cần đặt yêu cầu cao nhất là không để người dân và địa phương phải chờ đợi cơ chế mới, làm gián đoạn việc thực hiện các chính sách đang được triển khai.

Theo đó, ngay sau khi nghị quyết được ban hành, Chính phủ cần khẩn trương xây dựng và ban hành hướng dẫn thực hiện một cách kịp thời, cụ thể, rõ ràng, tạo điều kiện để địa phương chủ động triển khai, bảo đảm quyền lợi của người dân và hiệu quả của các chương trình mục tiêu quốc gia.

Đại biểu Lò Thị Luyến (Đoàn Điện Biên). Ảnh: Bích Hồng/Bnews/vnanet.vn

*Đại biểu Lò Thị Luyến (Đoàn Điện Biên): Không để xảy ra tình trạng “vốn chờ dự án, kinh phí chờ nhiệm vụ”

Việc tích hợp các chương trình mục tiêu quốc gia sẽ tạo ra cơ chế quản lý chung, hạn chế trùng lặp đối tượng và giảm đáng kể số lượng văn bản mà cơ quan quản lý nhà nước phải nghiên cứu, thực hiện.

Từ thực tiễn giai đoạn 2021 – 2025 cho thấy, số lượng văn bản hướng dẫn quá nhiều, trong khi việc ban hành còn chậm. Điều này dẫn đến tình trạng “vốn chờ dự án, kinh phí chờ nhiệm vụ”. Riêng năm 2025, gần 1.000 tỷ đồng dự toán chi đầu tư phải hủy do các bộ chưa hoàn thiện thủ tục.

Từ thực tế trên, cần tiếp tục hoàn thiện quy định về trách nhiệm và thời hạn thực hiện của các bộ, ngành. Cụ thể, khoản 2 Điều 22 dự thảo Nghị quyết mới chỉ xác định trách nhiệm của các bộ, ngành nhưng chưa quy định thời hạn hoàn thành cụ thể. Trong khi đó, khoản 5 và khoản 6 Điều 26 đã quy định rõ thời hạn 90 ngày và 120 ngày đối với một số nhiệm vụ tổng hợp, điều chỉnh vốn.

Do đó, đề nghị bổ sung thời hạn hoàn thành chậm nhất tại khoản 2 Điều 22 để các bộ quản lý ngành sớm hoàn thành việc rà soát, ban hành hoặc sửa đổi các định mức kỹ thuật, tiêu chí. Quy định rõ thời hạn sẽ bảo đảm tính đồng bộ với Điều 26, đồng thời giúp địa phương có đầy đủ căn cứ để triển khai ngay sau khi được phân bổ nguồn lực.

Về nguyên tắc phân bổ, bố trí vốn đối ứng, tại điểm c khoản 1 Điều 14 cần bổ sung tiêu chí phản ánh mức độ thiếu hụt hạ tầng thiết yếu đối với các xã khu vực III, xã biên giới và xã khó khăn. Đây là những địa bàn cần được xác định là nhóm ưu tiên trong phân bổ nguồn lực. Nếu áp dụng cách tính điểm theo mặt bằng chung mà không có cơ chế ưu tiên đối với các địa bàn này, quá trình tổ chức thực hiện tại cơ sở sẽ gặp nhiều khó khăn, nhất là trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế và nhu cầu đầu tư hạ tầng thiết yếu lớn.

Việc tăng tính chủ động cho địa phương sẽ giúp nguồn lực được bố trí sát hơn với nhu cầu thực tế, đồng thời nâng cao trách nhiệm của địa phương trong tổ chức thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia.

Đại biểu Đinh Ngọc Quý (Đoàn Gia Lai). Ảnh: Bích Hồng/Bnews/vnanet.vn

*Đại biểu Đinh Ngọc Quý (Đoàn Gia Lai): Tích hợp 4 chương trình phải tránh “nhập cơ học”, tăng tính linh hoạt nguồn vốn

Việc tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia thành một chương trình cần làm rõ cách thức thực hiện nguyên tắc “không nhập cơ học”. Theo đó, việc tích hợp phải được cụ thể hóa bằng các nguyên tắc rõ ràng, nhất là về cơ chế điều tiết, sử dụng linh hoạt nguồn vốn và tổ chức thực hiện các chương trình thành phần.

Về cơ chế điều tiết nguồn vốn, đề nghị làm rõ trường hợp các chương trình thành phần phát sinh kinh phí sử dụng không hết hoặc qua rà soát xác định không còn đối tượng thụ hưởng. Khi một chương trình còn dư ngân sách trong khi chương trình khác thiếu nguồn lực thì có được điều tiết vốn sang nhau hay không? Nếu được điều tiết thì phạm vi và mức độ linh hoạt của việc điều chỉnh như thế nào?

Dù giao một đầu mối quản lý chung, việc điều tiết giữa các chương trình thành phần cần được quy định cụ thể, tránh tình trạng khi triển khai mới phát sinh cách hiểu khác nhau, làm ảnh hưởng đến tiến độ và hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Thực tế triển khai 4 Chương trình mục tiêu quốc gia hiện nay còn chậm. Trong khi đó, dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về tích hợp 4 chương trình chưa quy định rõ thời hạn hoàn thành toàn bộ hệ thống văn bản hướng dẫn. Vì vậy, cần xác định cụ thể thời hạn hoàn thành, đồng thời phân định rõ văn bản nào được lồng ghép, áp dụng chung cho cả 4 chương trình và văn bản nào cần quy định riêng đối với từng chương trình thành phần.

Nếu không quy định thời hạn rõ ràng, cấp cơ sở, nhất là Chủ tịch UBND cấp xã sẽ hoàn toàn thụ động và không biết đến khi nào mới có đầy đủ căn cứ để tổ chức điều hành.

Về cơ chế chuyển tiếp và quyết toán ngân sách, dự thảo Nghị quyết quy định các khoản vốn đã phân bổ cho năm 2026 tiếp tục thực hiện theo cơ chế hiện hành, bao gồm cả thanh toán và quyết toán là cần thiết. Tuy nhiên, Nghị quyết cần ấn định thời hạn chậm nhất để hoàn thành toàn bộ hệ thống văn bản hướng dẫn triển khai.

Chẳng hạn, tại khu vực Tây Nguyên, mùa mưa có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ thi công các công trình xây dựng cơ bản. Nếu việc giao vốn và triển khai dự án tiếp tục chậm do phải chờ hướng dẫn, tiến độ có nguy cơ kéo dài từ năm 2026 sang năm 2027, làm giảm hiệu quả của việc đổi mới cơ chế thực hiện chương trình.

Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, theo dõi và đánh giá kết quả thực hiện chương trình. Hiện nay đã có hệ thống điều phối ở Trung ương, Ban Chỉ đạo cấp tỉnh và cấp xã; dự thảo cũng đề cập việc xây dựng hệ thống thông tin đánh giá hiệu quả chương trình. Tuy nhiên, cần chuyển mạnh từ phương thức quản lý thủ công sang quản lý tập trung trên nền tảng số.

Cụ thể, cần xây dựng phần mềm quản lý tập trung để các cơ quan quản lý, giám sát có thể tra cứu, cập nhật và theo dõi tiến độ thực hiện theo định kỳ, như hằng quý hoặc 6 tháng. Qua đó, các cơ quan có thể nắm bắt kịp thời tình hình giải ngân, tiến độ dự án, kết quả thực hiện mục tiêu và những khó khăn phát sinh tại từng địa bàn.

Việc chuyển sang quản lý bằng dữ liệu số không chỉ nâng cao hiệu quả điều hành, giám sát mà còn góp phần giảm đáng kể thời gian, chi phí và áp lực hành chính cho cấp cơ sở, qua đó bảo đảm Chương trình mục tiêu quốc gia được triển khai nhanh hơn, minh bạch hơn và sát thực tiễn hơn.

Bích Hồng - Thu Hằng/Bnews/vnanet.vn