Tháo gỡ những vướng mắc cho Chương trình mục tiêu quốc gia

Đại biểu Cil Bri (Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng) phát biểu. Ảnh: Viết Tôn

Khắc phục những vướng mắc kéo dài

Đại biểu Cil Bri (Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng) cho rằng, chủ trương này có ý nghĩa khắc phục những vướng mắc kéo dài trong giai đoạn 2021- 2025, đó là tình trạng nguồn lực manh mún, dàn trải, phân tán qua nhiều đầu mối quản lý, có chương trình liên quan từ 8 đến 20 đầu mối; số lượng văn bản quy phạm pháp luật và văn bản hướng dẫn trung gian quá lớn, giai đoạn trước lên tới gần 250 văn bản.

Đồng thời, phương thức phân bổ nguồn lực được chuyển từ căn cứ chủ yếu vào nhu cầu đăng ký sang căn cứ vào năng lực và điều kiện sẵn sàng thực hiện, qua đó tăng quyền chủ động cho chính quyền địa phương.

Để chủ trương này được triển khai hiệu quả, đại biểu Cil Bri đề nghị quan tâm đến quy định rõ tỷ lệ ngân sách tối thiểu dành cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Việc thống nhất 4 chương trình thành một chương trình tổng thể mang lại nhiều lợi ích trong quản lý và điều phối nguồn lực. Tuy nhiên, khi địa phương được phân cấp mạnh hơn, có thể phát sinh tình trạng nguồn lực tập trung vào các công trình hạ tầng nông thôn mới dễ thực hiện, dễ giải ngân tại những địa bàn thuận lợi, làm giảm nguồn lực dành cho vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào DTTS.

Vì vậy, đại biểu Cil Bri đề nghị bổ sung tại khoản 2 Điều 1 dự thảo Nghị quyết của Quốc hội quy định bảo đảm một mức phân bổ ngân sách tối thiểu, dự kiến trong khoảng 35% - 40% tổng nguồn vốn ngân sách trung ương của Chương trình, để trực tiếp thực hiện các nội dung, chính sách đặc thù đối với vùng đồng bào DTTS và miền núi quy định tại Điều 11. Quy định rõ tỷ lệ này là cần thiết để việc thống nhất các chương trình không làm giảm nguồn lực và mức độ ưu tiên dành cho những địa bàn khó khăn nhất.

Về cơ cấu nguồn vốn, cơ chế điều phối và phân cấp thực hiện; Khoản 2 Điều 1 dự thảo Nghị quyết của Quốc hội và Điều 5 dự thảo Nghị quyết của Chính phủ định hướng cơ cấu ngân sách gồm 75% vốn đầu tư công và 25% kinh phí thường xuyên; Bộ Tài chính giữ vai trò chủ trì tổng hợp nguồn lực.

Đại biểu Cil Bri đề nghị Chính phủ làm rõ cơ cấu này là định hướng chung hay được áp dụng thống nhất cho tất cả địa phương. Thực tế, đối với các nội dung về giảm nghèo bền vững và phát triển văn hóa, nhu cầu kinh phí thường xuyên để hỗ trợ sinh kế, đào tạo, tuyên truyền thường cao hơn.

Cơ cấu 75% vốn đầu tư công và 25% kinh phí thường xuyên phù hợp với yêu cầu phát triển hạ tầng kinh tế – xã hội. Tuy nhiên, trong các lĩnh vực dân tộc, tôn giáo, y tế cơ sở và bảo tồn văn hóa, nhiều nhiệm vụ phi công trình như đào tạo nghề, bảo tồn văn hóa phi vật thể, trợ giúp pháp lý, duy trì đội ngũ cộng tác viên y tế, dân số và hỗ trợ sinh kế hộ gia đình phụ thuộc vào nguồn kinh phí thường xuyên.

Do đó, đại biểu Cil Bri đề nghị Chính phủ làm rõ căn cứ khoa học và thực tiễn của cơ cấu 75%-25%; đồng thời, giao HĐND cấp tỉnh căn cứ tình hình thực tế của địa phương được điều chỉnh linh hoạt cơ cấu giữa vốn đầu tư công và kinh phí thường xuyên trong một biên độ phù hợp.

Khi các nhóm đối tượng nghèo, cận nghèo và đồng bào dân tộc thiểu số được tích hợp vào cùng một chương trình, cũng cần phòng ngừa nguy cơ nguồn lực chủ yếu được phân bổ cho các dự án hạ tầng dễ thực hiện, dễ giải ngân như đường, trường, trạm, trong khi các dự án sinh kế khó triển khai, khó lượng hóa kết quả không được quan tâm đúng mức. Vì vậy, đề nghị dự thảo quy định tỷ lệ tối thiểu bắt buộc dành cho hỗ trợ phát triển sản xuất, sinh kế trực tiếp đối với hộ gia đình, bảo đảm mục tiêu an sinh thực chất.

Về tiến độ thực hiện, tính đến tháng 7/2026, tỷ lệ giải ngân nguồn vốn năm 2025 được kéo dài sang năm 2026 mới đạt 31% đối với vốn đầu tư công và 19,4% đối với kinh phí thường xuyên. Khi thống nhất thành một chương trình tổng thể, đề nghị làm rõ cơ chế xử lý tình trạng “vốn chờ thủ tục” và chậm ban hành hướng dẫn liên bộ.

Hiện nay, có nhiều bộ, cơ quan cùng tham gia thực hiện Chương trình. Do đó, cần xác định rõ cơ quan chịu trách nhiệm điều phối chung; phân định cụ thể trách nhiệm của Bộ Tài chính với tư cách cơ quan chủ trì tổng hợp nguồn lực và trách nhiệm của các bộ quản lý chuyên ngành. Nếu xảy ra chậm trễ, phải xác định rõ cơ quan chịu trách nhiệm chính trước Quốc hội.

Đại biểu Cil Bri đề nghị nghiên cứu quy định trong Nghị quyết của Quốc hội việc thành lập một Ban điều phối chung có đủ thẩm quyền, thay cho việc duy trì các văn phòng điều phối riêng rẽ, nhằm khắc phục tình trạng thẩm quyền phân tán, trách nhiệm chưa rõ ràng. “Tôi đồng tình với chủ trương đẩy mạnh phân cấp theo phương châm 'địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm'. Tuy nhiên, phân cấp phải gắn với năng lực thực hiện. Tại các tỉnh nghèo, miền núi, năng lực thẩm định và tổ chức triển khai của cấp xã còn hạn chế. Nếu phân cấp trọn gói nhưng không có cẩm nang, quy trình hướng dẫn mẫu và cơ chế bảo vệ cán bộ thì dễ dẫn đến tâm lý sợ sai, không dám làm, tiếp tục gây ách tắc dòng vốn”, đại biểu Cil Bri phát biểu.

Về phân cấp mạnh hơn trong thực hiện dự án đặc thù và hỗ trợ phát triển sản xuất, Phụ lục III dự thảo Nghị quyết của Chính phủ quy định các dự án có quy mô nhỏ, kỹ thuật đơn giản, có sự tham gia của cộng đồng và tổng mức đầu tư dưới 500 triệu đồng thì giao cộng đồng tự thực hiện. Tuy nhiên, với mặt bằng giá cả và biến động chi phí vật liệu hiện nay, hạn mức 500 triệu đồng còn tương đối thấp, chưa thực sự khuyến khích tính tự chủ của cộng đồng và cơ sở.

“Tôi đề nghị nâng hạn mức đối với dự án đặc thù giao cộng đồng tự thực hiện tại các xã đặc biệt khó khăn, vùng đồng bào DTTS từ dưới 500 triệu đồng lên dưới 1 tỷ đồng”, đại biểu Cil Bri phát biểu.

Đối với Phụ lục IV về hỗ trợ phát triển sản xuất, đề nghị bổ sung quy định áp dụng hình thức thanh toán khoán theo sản phẩm đầu ra đối với các mô hình sinh kế quy mô hộ gia đình; giảm tối đa yêu cầu về chứng từ chi tiết cấu thành, tránh gây khó khăn, phiền hà cho người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Về bổ sung chính sách và kinh phí cho công tác tôn giáo gắn với công tác dân tộc, tại các tỉnh Tây Nguyên nói chung và tỉnh Lâm Đồng nói riêng, công tác dân tộc và công tác tôn giáo có mối quan hệ chặt chẽ. Chức sắc, chức việc và tín đồ tôn giáo là người DTTS có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc giữ gìn an ninh, trật tự và vận động Nhân dân phát triển kinh tế.

Vì vậy, đại biểu Cil Bri đề nghị bổ sung cụm từ “chức sắc, chức việc, nhà tu hành của các tôn giáo” vào nhóm đối tượng được thụ hưởng chính sách hỗ trợ, bồi dưỡng kiến thức, tuyên truyền pháp luật, biểu dương và khen thưởng tại khoản 6 Điều 11 dự thảo Nghị quyết của Chính phủ.

Về xem xét lại tiêu chí phân bổ vốn hằng năm căn cứ vào tỷ lệ giải ngân, Phần B Phụ lục I dự thảo Nghị quyết của Chính phủ quy định giảm nguồn vốn năm sau đối với địa phương có tỷ lệ giải ngân năm trước thấp. Việc áp dụng tiêu chí này có thể dẫn đến tình trạng địa phương né tránh các dự án khó, nhất là các dự án tại vùng đồng bào DTTS và miền núi, thường gặp vướng mắc về đất rừng, địa hình, thời tiết khắc nghiệt và thủ tục đất đai; từ đó lựa chọn các dự án dễ thực hiện tại khu vực đô thị, đồng bằng để bảo đảm tỷ lệ giải ngân.

Do đó, đại biểu Cil Bri đề nghị bổ sung quy định miễn trừ hoặc không cắt giảm trần vốn trung hạn đối với các dự án triển khai tại xã đặc biệt khó khăn, vùng đồng bào DTTS và miền núi nếu tiến độ giải ngân chậm do nguyên nhân khách quan như thiên tai, điều kiện địa hình hoặc vướng mắc về thủ tục đất đai.

Khắc phục tình trạng phân tán nguồn lực

Đại biểu Nguyễn Văn Huy (Đoàn ĐBQH tỉnh Hưng Yên) cơ bản thống nhất với chủ trương hợp nhất các Chương trình mục tiêu quốc gia, qua đó hướng tới khắc phục tình trạng phân tán nguồn lực, chồng chéo về nhiệm vụ và đầu mối tổ chức thực hiện; đồng thời tăng cường phân cấp, phân quyền và chuyển mạnh từ quản lý theo đầu vào sang quản trị theo kết quả.

Đại biểu Nguyễn Văn Huy (Đoàn ĐBQH tỉnh Hưng Yên) phát biểu ý kiến tại phiên họp.

Tuy nhiên, qua nghiên cứu dự thảo Nghị quyết và đối chiếu với kết quả thực hiện các Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2021 - 2025, đại biểu Nguyễn Văn Huy cho rằng, Chương trình không chỉ cần xác định tổng kinh phí đầu tư là bao nhiêu mà phải làm rõ nguồn lực nào thực sự chắc chắn, khả năng hấp thụ đến đâu và kết quả tạo ra là như thế nào.

Cơ bản thống nhất với việc dự thảo xác định tổng nguồn lực dự kiến thực hiện Chương trình giai đoạn 2026 - 2030 là 808.558 tỷ đồng. Tuy nhiên, đại biểu Nguyễn Văn Huy đề nghị cơ quan soạn thảo làm rõ hơn tính khả thi của con số này, nhất là cơ cấu và mức độ chắc chắn của từng nguồn lực. Theo đó, khi xác định nguồn lực cho giai đoạn 2026 - 2030, Chính phủ không chỉ thuyết minh tổng số vốn mà cần làm rõ nguồn nào đã có cơ sở chắc chắn; nguồn nào phụ thuộc vào khả năng cân đối ngân sách hằng năm; nguồn nào là nguồn huy động từ xã hội; khả năng huy động và khả năng hấp thụ của từng nhóm nguồn đến đâu; đồng thời đánh giá sự phù hợp giữa quy mô nguồn lực với từng nhóm mục tiêu, nhiệm vụ.

Đặc biệt, trong tổng nguồn lực dự kiến giai đoạn 2026 - 2030, ngân sách địa phương là 395.392 tỷ đồng, cao hơn cả ngân sách trung ương 345.000 tỷ đồng. Trong khi đó, khả năng cân đối ngân sách giữa các địa phương là rất khác nhau. Vì vậy, cần làm rõ cơ chế bảo đảm để việc huy động nguồn lực địa phương và các nguồn lực hợp pháp khác không trở thành yếu tố làm gia tăng chênh lệch về khả năng thực hiện và mức độ thụ hưởng giữa các địa phương.

Đại biểu Nguyễn Văn Huy đề nghị quán triệt một nguyên tắc nguồn lực phải được tính toán trên cơ sở khả năng huy động thực tế, khả năng hấp thụ và kết quả đầu ra; không nên chỉ dừng ở việc xác định một con số nguồn lực rất lớn trên giấy tờ. Đồng thời, đối với các mục tiêu rất cao mà dự thảo đặt ra đến năm 2030 và 2035, cần rà soát để bảo đảm có đủ nguồn lực và điều kiện thực hiện.

Nếu trong quá trình thực hiện xuất hiện chênh lệch lớn giữa nguồn lực dự kiến và nguồn lực thực tế, Nghị quyết cũng cần có cơ chế chủ động điều chỉnh thứ tự ưu tiên, mục tiêu hoặc phạm vi hỗ trợ, tránh tình trạng địa phương phải thực hiện quá nhiều mục tiêu nhưng nguồn lực lại bị dàn trải và hiệu quả không cao.

Về phân cấp, phân quyền, đại biểu Nguyễn Văn Huy đánh giá cao việc dự thảo chuyển mạnh theo hướng phân cấp, phân quyền, trao quyền chủ động cho địa phương trong lựa chọn danh mục, thứ tự ưu tiên, phân bổ và điều chỉnh nguồn lực. Đây là hướng đi cần thiết để khắc phục cơ chế quản lý nhiều tầng nấc và giúp chính sách phù hợp hơn với đặc điểm của từng địa bàn.

Đại biểu Nguyễn Văn Huy cho rằng, việc phân cấp càng mạnh thì yêu cầu về nguyên tắc thống nhất và trách nhiệm giải trình càng phải rõ. Dự thảo đã đặt ra giới hạn đối với địa phương, như không được thay đổi những điều kiện thụ hưởng cốt lõi, giảm mức ưu tiên tối thiểu, loại bỏ chính sách bắt buộc hoặc điều chuyển nguồn lực làm ảnh hưởng đến mục tiêu tối thiểu do Quốc hội quyết định. 

Tuy nhiên, đại biểu cho rằng, các khái niệm như “điều kiện thụ hưởng cốt lõi”, “mức ưu tiên tối thiểu”, “mục tiêu tối thiểu” nếu không được lượng hóa, xác định rõ thì có thể dẫn tới cách hiểu và vận dụng khác nhau giữa các địa phương. Khi đó, cùng một chính sách do Quốc hội quyết định nhưng mức độ tiếp cận và thụ hưởng của người dân có thể rất khác nhau, tùy thuộc vào khả năng ngân sách và quyết định phân bổ của từng địa phương.

Do đó, đại biểu đề nghị Nghị quyết cần xác định rõ hơn: những mục tiêu nào là bắt buộc trên phạm vi cả nước; nhóm đối tượng nào phải được ưu tiên thống nhất; mức hỗ trợ tối thiểu nào phải được bảo đảm; nội dung nào địa phương được tự quyết và giới hạn của quyền tự quyết đó đến đâu.

Đồng thời, đã phân cấp thì phải gắn phân cấp với trách nhiệm giải trình. Địa phương phải được quyền quyết định cách làm phù hợp với điều kiện thực tế, nhưng phải chịu trách nhiệm về kết quả cuối cùng; không thể vừa được trao quyền rộng, vừa thiếu cơ chế đo lường kết quả và quy trách nhiệm khi mục tiêu không đạt. 

“Vì vậy, tôi đề nghị dự thảo cần quy định rõ nguyên tắc: Địa phương được chủ động về cách làm, nhưng không được làm thay đổi những mục tiêu, đối tượng. Phân cấp về tổ chức thực hiện không đồng nghĩa với phân tán chuẩn chính sách”, đại biểu Nguyễn Văn Huy phát biểu.

V.T/Báo Tin tức và Dân tộc