Đêm đó trời trong hiếm có, và sáng hôm sau là một bình minh rực rỡ trên đồi chè Long Cốc, Phú Thọ - nơi gần Hà Nội nhất có thể tìm được bầu trời đủ tối để ngắm dải Ngân Hà. Sau lần đầu ấy, tôi đã quay lại Long Cốc khoảng mười lần.

Ở Long Cốc, tôi nhận ra có hai kiểu du khách. Đông hơn là những người ghé qua đồi chè ngắm cảnh trong một buổi chiều. Ít hơn nhưng trung thành hơn, và cũng chi tiêu nhiều hơn - là những người đi chụp ảnh và ngắm sao.

Những chuyến đi như vậy đã có tên gọi: du lịch thiên văn - một loại hình du lịch bền vững đang được phát triển bài bản trên thế giới. Ở Việt Nam, đi "săn" dải Ngân Hà cũng bắt đầu được quan tâm và xuất hiện trong các quảng bá tour leo núi, homestay ở Tà Xùa hay hành trình khám phá Côn Đảo.

Thị trường du lịch thiên văn toàn cầu dự kiến đạt khoảng 1,33 tỷ USD vào cuối năm 2026 với tốc độ tăng trưởng hàng năm ổn định trên 12%. Việc tận dụng thế mạnh nhiều đêm quang mây giúp ngành du lịch nhiều địa phương vận hành quanh năm, thay vì chỉ tập trung vào các trải nghiệm ban ngày.

Thung lũng Elqui Valley (Chile), nơi vốn là vùng sản xuất rượu vang, đã từng bước chuyển mình khi mở cửa các đài quan sát thiên văn và hình thành các dịch vụ lưu trú xoay quanh trải nghiệm ngắm sao. Aoraki Mackenzie (New Zealand) nay đã phát triển du lịch thiên văn quanh năm. Các cung thiên văn và tour ngắm sao tại đây được thiết kế để tôn vinh tri thức và những sự tích gắn với bầu trời của người Māori.

Du lịch thiên văn đòi hỏi sự kết hợp khắt khe giữa các điều kiện tự nhiên như bầu trời tối, khí quyển trong lành, độ ô nhiễm ánh sáng thấp. Tài nguyên quan trọng nhất của ngành này là bầu trời tối tự nhiên. Nhưng đó cũng là thứ đang bị đe dọa bởi ánh sáng nhân tạo ngày càng mở rộng.

Chiếu sáng ngoài trời nếu không được khoanh vùng, cường độ không hợp lý, hoặc thiết bị không phù hợp, ánh sáng có thể gây chói lòa và tạo ra các vùng tối tương phản, khiến việc quan sát trở nên khó khăn hơn.

Ánh sáng nhân tạo vào ban đêm có thể tác động tiêu cực đến sức khỏe và tâm lý con người, đồng thời gây xáo trộn sinh lý và hành vi của nhiều loài sinh vật.

Chiếu sáng quá mức so với nhu cầu sử dụng cũng gây tổn thất kinh tế, trước hết là lãng phí năng lượng. Tại Mỹ, phần chiếu sáng dư thừa được ước tính tiêu tốn từ 3 đến 7 tỷ USD mỗi năm, đi kèm khoảng 21 triệu tấn CO₂ phát thải. Ở quy mô toàn cầu, khi tính cả thiệt hại đối với các dịch vụ hệ sinh thái, con số này có thể lên tới hàng nghìn tỷ USD.

Sự gia tăng ánh sáng nhân tạo cũng đang diễn ra với tốc độ rất nhanh tại các đô thị lớn ở Việt Nam. Theo dữ liệu vệ tinh toàn cầu (VIIRS), lượng phát xạ ánh sáng nhân tạo tại Việt Nam tăng trung bình 5-10% mỗi năm. Các số liệu cụ thể về ô nhiễm ánh sáng thường được đo lường qua chỉ số Bortle (cấp độ 1 đến 9). Trung tâm Hà Nội và TP HCM thường đạt mức 8-9 khiến bầu trời có màu trắng bạc hoặc đỏ cam, dải Ngân hà hoàn toàn vô hình và các chòm sao sáng nhất cũng khó nhận diện. Các thành phố du lịch (Đà Nẵng, Nha Trang, Hạ Long) ở mức 5-6.

Biển quảng cáo LED là một trong những nguồn gây ô nhiễm ánh sáng chính. Nhưng hiện nay, việc cấp phép các thiết bị này hiện vẫn chủ yếu tập trung vào an toàn lắp đặt và kiểm soát nội dung, trong khi các yếu tố hiển thị có thể ảnh hưởng đến tầm nhìn giao thông, sức khỏe và không gian riêng tư của cư dân xung quanh chưa được kiểm soát đồng đều trong thực tế. Chỉ khi người dân phản ánh vì bị chói mắt hoặc mất ngủ, hoặc khi áp lực tiết kiệm năng lượng gia tăng, một số địa phương mới đưa ra các quy định hạn chế vào ban đêm.

Việc thiếu tiêu chuẩn chiếu sáng cập nhật cũng khiến các kỹ sư khó tìm được tiếng nói chung với chủ đầu tư, trong các công trình tư nhân lẫn hạ tầng công cộng. Dù mong muốn tạo ra những không gian dễ chịu, dịu mắt và có chất lượng trải nghiệm tốt hơn, họ vẫn phải làm việc trong một thị trường nơi "càng sáng càng tốt" thường là tiêu chí chi phối.

Để tránh lãng phí năng lượng và khắc phục tình trạng ô nhiễm sáng, không nhất thiết phải đánh đổi nhu cầu chiếu sáng, chúng ta có thể chiếu sáng thông minh hơn.

Điểm khởi đầu có thể là việc áp dụng các nguyên tắc chiếu sáng bền vững đã được quốc tế công nhận: chỉ chiếu sáng ở nơi cần thiết; thiết kế chao đèn để tránh hắt sáng lên trời; cường độ sáng vừa đủ dùng; ưu tiên ánh sáng tông ấm thay cho ánh sáng trắng xanh; và chủ động giảm hoặc tắt bớt ánh sáng về đêm.

Những nguyên tắc này đã giúp định hình các quy định, tiêu chuẩn kỹ thuật và thực tiễn chiếu sáng ngoài trời ở nhiều nơi trên thế giới. Kết quả là con người có thể sống hài hòa hơn với buổi đêm. Ngay trong đô thị, không gian công cộng cũng được sử dụng hiệu quả hơn, đồng thời cải thiện rõ rệt sức khỏe tinh thần và mỹ quan của người dân.

Bóng tối vốn là thứ tồn tại hiển nhiên, nhưng sẽ trở thành một giá trị hữu hạn - có thể bị đánh mất giữa biển sáng nếu không được bảo vệ.

Nguyễn Hoàng Trung