Mỗi email là một câu chuyện khác nhau, nhưng mục tiêu khá gần nhau. Người muốn lấy lại tiền, người muốn thoát khỏi hợp đồng, người chấp nhận mất trắng, chỉ cần "lôi bọn lừa đảo ra tòa".

Trong số họ, có một người con trai phát hiện mẹ mình mua nhiều hợp đồng sở hữu kỳ nghỉ, và trút thêm hàng tỷ đồng nuôi mớ catalogue quảng cáo bóng bẩy đó. Số tiền ấy không chỉ là toàn bộ tiền tiết kiệm dành cho tuổi già mà còn cả những khoản vay với lãi suất ngày một chồng chất, khiến bà mất ăn mất ngủ. Từ khi bí mật vỡ lở, bà được con trai đồng hành trong cuộc bám đuổi để thanh lý hợp đồng.

Nhưng mua thì dễ, đòi lại tiền khó như lên trời.

Timeshare là mô hình phân chia quyền sử dụng hoặc quyền sở hữu bất động sản nghỉ dưỡng theo thời gian. Chẳng hạn, nhiều người cùng mua quyền nghỉ dưỡng tại một căn biệt thự biển và thỏa thuận mỗi người được sử dụng trong một khoảng thời gian riêng. Họ không sở hữu cả căn biệt thự, chỉ sở hữu thời gian được ở đó. Nói đơn giản, timeshare là mua thời gian chứ không phải mua nhà.

Mô hình này xuất hiện ở châu Âu đầu thập niên 1960, dần phát triển mạnh thành một dạng sở hữu nghỉ dưỡng phổ biến. Ưu điểm của timeshare là khả năng tối ưu hóa việc sử dụng tài sản. Cách chia nhỏ quyền sử dụng theo thời gian giúp tăng hiệu suất khai thác, giảm chi phí cho từng người dùng và tạo ra doanh thu ổn định cho chủ đầu tư.

Nhưng khi vào Việt Nam, hình thức này biến tướng, mọc thêm vòi bám riết lấy người mua, hút cho đến lúc họ cạn tiền, cạn lực. Timeshare ở Việt Nam không phát triển như một cơ chế chia sẻ quyền sở hữu bất động sản nghỉ dưỡng, mà được thương mại hóa thành các gói sở hữu kỳ nghỉ dài hạn. Giá trị cốt lõi của mô hình, là quyền nghỉ dưỡng định kỳ, bị biến thành một khoản đầu tư hoặc một dạng tài sản có tính thanh khoản cao, thông qua khả năng chuyển nhượng.

Chiêu thức lôi kéo khách hàng thì muôn hình vạn trạng. Khách được mời đến các sự kiện bằng lời hứa nhận quà, trúng thưởng hoặc kỳ nghỉ miễn phí, nhưng đích đến thực sự là bàn ký hợp đồng. Tại đó, họ bị thúc ép ra quyết định ngay bằng những ưu đãi "chỉ có hôm nay". Khách hàng được giới thiệu về khả năng chuyển nhượng, khiến nhiều người tin rằng mình không chỉ mua quyền nghỉ dưỡng mà còn sở hữu khoản đầu tư có thể sinh lời. Nếu khách vẫn còn do dự, luôn có một chiếc phao tâm lý cuối cùng: lời cam kết rằng hợp đồng có thể hủy bất cứ lúc nào.

Nhưng không, sau khi ký, họ bị vây chặt và phải nộp thêm hàng loạt phí phát sinh như phí duy trì, phí dịch vụ, phí hỗ trợ chuyển nhượng... Mọi thứ đã soạn sẵn trong hợp đồng.

Điểm lập lờ nằm ở chỗ: hợp đồng chỉ ghi "hỗ trợ chuyển nhượng", nhân viên tư vấn lại nói "chắc chắn bán được". Hợp đồng ghi "xem xét mua lại", người mua hiểu thành "sẽ mua lại". Hợp đồng ghi quyền sử dụng dịch vụ, người mua lại tưởng mình đang nắm một tài sản có thể sinh lời.

Họ cứ nộp tiền vào, và hầu như không được nhận lại gì nữa.

Người mẹ trong câu chuyện trên đến nay vẫn chưa thanh lý được hợp đồng. Thủ tục rất phức tạp. Ê-kíp từng ký hợp đồng với bà nay được thông báo đã nghỉ việc, gây ra vô vàn khó khăn trong quá trình xử lý.

Còn bà vẫn trả lãi vay hàng tháng.

Tình trạng này không cá biệt. Trước lượng lớn đơn thư tố cáo, nhiều năm trước, Bộ Công an, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (Bộ Công Thương) từng khuyến cáo người dân tìm hiểu kỹ hợp đồng trước khi tham gia, tránh rủi ro mất thời gian, tiền bạc. Khi khách hàng trẻ tuổi dần cảnh giác hơn. Người cao tuổi trở thành mục tiêu mới.

Có nạn nhân, có tố cáo, tại sao nhà chức trách chỉ dừng lại ở việc khuyến cáo?

Bởi nếu tranh chấp xảy ra, cơ quan chức năng chỉ có thể xem xét trách nhiệm hình sự nếu có dấu hiệu gian dối hoặc lạm dụng tín nhiệm để chiếm đoạt tài sản. Khi chưa chứng minh được dấu hiệu lừa đảo, nhà chức trách coi đây là giao dịch kinh tế, dân sự.

Tôi cũng không cho rằng cứ có tranh chấp sở hữu kỳ nghỉ là có lừa đảo. Nói như vậy sẽ thiếu công bằng. Có những doanh nghiệp đang bán sản phẩm thật. Có những khách hàng có nhu cầu nghỉ dưỡng thật. Vấn đề nằm ở cách bán.

Nhưng trách nhiệm của nhà quản lý không thể chỉ dừng lại ở khuyến cáo. Sở hữu kỳ nghỉ ở Việt Nam không phải là lĩnh vực hoàn toàn thiếu hành lang pháp lý. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 cung cấp nhiều công cụ có thể áp dụng ngay, như kiểm soát hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung, quy định về bán hàng ngoài địa điểm giao dịch thường xuyên và cơ chế bảo vệ người tiêu dùng dễ bị tổn thương.

Trước mắt có thể kiểm tra các doanh nghiệp bán sở hữu kỳ nghỉ. Không chỉ giấy phép hay hợp đồng mẫu, cần kiểm tra cả tài liệu quảng cáo, kịch bản tư vấn, chính sách chuyển nhượng, mua lại, quy trình hội thảo, mẫu phiếu thu... Rủi ro thường không nằm trong câu chữ in trên hợp đồng mà nằm ở khoảng cách giữa hợp đồng và lời tư vấn.

Cũng cần buộc doanh nghiệp công bố cảnh báo rủi ro trước khi ký một cách ngắn gọn, dễ hiểu. Nội dung phải nói thẳng đây không phải sản phẩm đầu tư; doanh nghiệp không cam kết sinh lời; chuyển nhượng phụ thuộc thị trường; không bảo đảm bán lại được; có thể phát sinh phí duy trì; đặt phòng phụ thuộc điều kiện sử dụng.

Hoạt động hội thảo cũng cần được kiểm soát. Nếu khách được mời đến sự kiện, nhận quà, được tư vấn nhiều vòng rồi được yêu cầu thanh toán ngay để giữ ưu đãi, phải xem đó là nhóm giao dịch rủi ro cao. Người mua phải có thời gian mang hợp đồng về đọc, hỏi luật sư hoặc đơn giản là cần vài ngày suy nghĩ trước khi quyết định.

Đặc biệt phải xử lý nghiêm lời hứa chuyển nhượng giả. Nếu có người dựng lên khách mua không có thật, yêu cầu nộp phí, nộp thuế, mua thêm gói để được giải ngân hoặc bán lại hợp đồng cũ thì phải xem xét dấu hiệu gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản. Không thể để một kịch bản thu tiền nhiều lần được che dưới chiếc áo "hỗ trợ chuyển nhượng".

Sở hữu kỳ nghỉ phải trở về đúng bản chất là một dịch vụ nghỉ dưỡng trả trước. Ai hiểu rõ, có nhu cầu thật và chấp nhận chi phí thì họ có quyền mua.

Thứ không thể chấp nhận là bán một kỳ nghỉ bằng lời hứa về một khoản đầu tư. Rồi khi người mua mắc kẹt, lại tiếp tục bán cho họ những lối thoát không có thật.

Hoàng Hà