Kinh tế mèo và con người cô độc

Phạm Văn Chiến

Tiến sĩ kinh tế

Điều làm tôi chú ý ở một trung tâm thương mại Aeon tại Tokyo là quy mô của khu dành cho thú cưng.

Không phải một góc nhỏ bán thức ăn hay phụ kiện, mà là cả hệ sinh thái tiêu dùng gồm khách sạn, dịch vụ chăm sóc, xe đẩy, quần áo và đủ loại sản phẩm thiết kế riêng cho chó mèo.

Mọi thứ chiếm một diện tích đủ lớn để người ta có thể dành hàng giờ mua sắm cho thú cưng.

Nhật Bản hiện có gần 16 triệu chó và mèo được nuôi như thành viên gia đình - lớn hơn số trẻ em dưới 15 tuổi. Đó là hệ quả của nhiều thay đổi nhân khẩu học: tỷ lệ sinh giảm kéo dài, hộ gia đình nhỏ lại, chi phí nuôi con tăng, và đời sống đô thị nhiều áp lực.

Còn nhu cầu gắn bó với một sinh thể khác thì không giảm.

Trong khoảng trống kết nối đó, thú cưng - đặc biệt là mèo - trở thành một dạng hiện diện cảm xúc khá vừa vặn: gần gũi, ổn định, nhưng không đòi hỏi quá nhiều. Theo nghiên cứu của giáo sư Katsuhiro Miyamoto trường Đại học Kansai, "nền kinh tế mèo" (catnomics) dự kiến đóng góp đến 3.000 tỷ yen (khoảng 19 tỷ USD) cho Nhật Bản trong năm 2026. Nhưng mèo chỉ là phần nổi dễ nhìn thấy của một tảng băng lớn hơn nhiều.

Các nhà kinh tế học đã có tên riêng cho tảng băng đó: loneliness economy - nền kinh tế cô đơn. Nó bao gồm mọi sản phẩm và dịch vụ được xây dựng để lấp đầy khoảng trống kết nối: ứng dụng hẹn hò, nền tảng trị liệu tâm lý trực tuyến, dịch vụ thuê người đồng hành tại Nhật Bản và Hàn Quốc, và cả AI companion (bạn đồng hành AI) - thị trường sau đạt 37 tỷ USD năm 2025 và được dự báo chạm 552 tỷ USD vào 2035, theo một báo cáo gần đây của Precedence Research.

Nghĩa là cô đơn đang vừa tạo ra chi phí khổng lồ, lại vừa tạo ra doanh thu khổng lồ. Và hai thứ đó tồn tại song song, nuôi nhau.

Nhưng đó chưa phải điều đáng nói nhất.

Điều đáng nói là cô đơn đại trà có lẽ không còn đơn thuần là tác dụng phụ của phát triển hiện đại. Trong nhiều trường hợp, toàn bộ hệ thống đang vận hành theo hướng thích nghi với nó, thương mại hóa nó, và đôi khi thậm chí phụ thuộc vào nó như một trạng thái tiêu dùng ổn định.

Hãy nhìn vào những con số từ Việt Nam: tốc độ tăng dân số đô thị giai đoạn 2019-2024 đạt 3,06%/năm - gấp rưỡi giai đoạn trước. Tỷ suất sinh năm 2024 chạm mức thấp nhất lịch sử: 1,91 con/phụ nữ. Người dân đang dồn về các thành phố lớn với tốc độ chưa từng có, nhưng hạ tầng kết nối cộng đồng - không gian công cộng, mạng lưới hàng xóm, thiết chế phi chính thức - đang không theo kịp. Người ta đến gần nhau hơn về địa lý mà xa nhau hơn về mặt kết nối.

Ở nhiều khu chung cư cao tầng tại Hà Nội hay TP HCM, việc không biết tên người sống cạnh cửa nhà mình đã trở thành điều bình thường. Một thế hệ lớn lên trong đô thị đông đúc nhưng ngày càng thiếu những mối quan hệ "mặc định" từng tồn tại trong xóm nhỏ hay khu tập thể cũ.

Với nhiều người trẻ, đặc biệt là Gen Z tại các thành phố lớn, dating apps (ứng dụng hẹn hò) cũng đang dần trở thành một dạng hạ tầng xã hội (social infrastructure) mặc định - nơi người ta không chỉ tìm kiếm tình yêu, mà còn tìm cảm giác được trò chuyện, được chú ý, hay đơn giản là có ai đó hiện diện trên màn hình vào cuối ngày.

Đây không phải đặc thù của riêng Việt Nam. WHO năm 2025 xác nhận cứ sáu người trên thế giới thì có một người thường xuyên cảm thấy cô đơn. Anh Quốc bổ nhiệm Bộ trưởng về vấn đề Cô đơn (Minister for Loneliness) từ năm 2018, trong bối cảnh hơn 9 triệu người dân thường xuyên cảm thấy cô đơn. Năm 2021, Nhật Bản cũng lập vị trí này sau khi tỷ lệ tự tử tăng lần đầu tiên sau 11 năm. Họ không phải là người "đi giải quyết nỗi buồn của từng cá nhân", mà là người điều phối chính sách nhằm giảm tình trạng cô đơn như một vấn đề xã hội và sức khỏe cộng đồng.

Đặt tên được cho vấn đề như Anh hay Nhật đang làm là một bước tiến quan trọng trong bối cảnh nhiều chính sách trên thế giới hiện nay vẫn chủ yếu tạo thêm các chương trình hỗ trợ, tức là thêm dịch vụ.

Những giải pháp đó có thể giúp giảm bớt cảm giác cô đơn, nhưng chưa chắc đã chạm tới nguyên nhân sâu xa hơn: sự tan rã của các cộng đồng truyền thống, nhịp sống đô thị ngày càng phân mảnh, hay một môi trường làm việc và sinh hoạt khiến con người ngày càng khó xây dựng mối quan hệ bền vững.

Nghịch lý bắt đầu từ đây: một nền kinh tế kiếm tiền từ cô đơn không được khuyến khích để xóa bỏ cô đơn thật sự. Nó chỉ cần quản lý triệu chứng đủ tốt để người tiêu dùng tiếp tục mua hàng. Điều này không có nghĩa là toàn bộ thị trường đó là xấu - trị liệu tâm lý chuyên nghiệp, không gian cộng đồng cho người xa nhà, hay dịch vụ chăm sóc người cao tuổi sống một mình đều có giá trị thực. Nhưng phần lớn mô hình kinh doanh vẫn xoay quanh việc giữ người dùng ở lại càng lâu càng tốt, chứ không phải khiến họ không còn cần quay lại nữa. Khi nhu cầu kết nối đã trở thành một SKU (đơn vị lưu kho) trong giỏ hàng, thì ta đang ở một địa hạt khác rồi.

Liệu chúng ta có sẵn sàng tìm đến những thứ không bán được không?

Có một quan sát từ tâm lý học hiện đại đáng suy nghĩ: cô đơn thật sự thường không bắt đầu từ việc thiếu người xung quanh, mà từ việc mất kết nối với chính mình - không còn biết mình muốn gì, cảm thấy gì, hay cần gì ngoài những thứ màn hình đang gợi ý. Khi đó, thêm một ứng dụng hay thêm một buổi tụ họp đôi khi chỉ là thêm tương tác, chứ không hẳn là thêm kết nối.

Những thứ tạo ra kết nối bền vững thì lại thường không có mã vạch: bữa cơm ăn chung mà không ai nhìn điện thoại, câu chuyện kể không phải để đăng lên mạng, khoảng lặng ngồi bên nhau mà không cần lấp đầy bằng nội dung. Không ai có lợi ích kinh tế để nhắc ta làm những điều đó. Chính xác vì lý do đó, chúng không hiện ra trong thuật toán của bất kỳ ứng dụng nào.

Chiếc áo khoác bốn chân tôi thấy ở Tokyo bán chạy không phải vì người Nhật kỳ lạ. Mà vì thị trường đang làm đúng công việc của nó: lấp vào bất kỳ khoảng trống nào mà cuộc sống hiện đại tạo ra, và biến khoảng trống đó thành một SKU trong giỏ hàng.

Liệu con người có đang để cô đơn trở thành thứ dễ được đáp ứng nhất - vì nó đã có giá - trong khi nhiều điều giúp con người hồi phục kết nối thật sự lại thường không đủ rõ lợi ích kinh tế để được ưu tiên?

Phạm Văn Chiến