Đất cũng 'đói'

Lê Minh Hoan

Nguyên Bộ trưởng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn

Người nông dân thường ngước lên trời. Nhìn mây để đoán mưa. Nhìn nắng để tính ngày xuống giống. Nhìn con nước để biết lúc nào gieo sạ.

Nhưng có một thế giới khác ít được chú ý hơn. Nó không ở trên trời. Nó nằm ngay dưới chân. Đó là thế giới của đất.

Ngày xưa, ông bà mình hay nói: "Đất cũng có linh hồn". Câu nói ấy không phải ngẫu nhiên. Bởi đất thật sự là một cơ thể sống. Chỉ có điều, sự sống ấy diễn ra âm thầm đến mức mắt thường không nhìn thấy.

Một nắm đất màu mỡ có thể chứa hàng tỷ vi sinh vật: vi khuẩn, nấm, xạ khuẩn, tuyến trùng, động vật nguyên sinh.

Những sinh vật nhỏ bé ấy bận rộn suốt ngày đêm. Chúng phân giải lá cây, phân giải rơm rạ, biến chất hữu cơ thành dinh dưỡng, tạo ra những chất giúp cây hấp thu khoáng chất tốt hơn. Không ai nhìn thấy chúng, nhưng cả hệ thống phụ thuộc vào công việc của chúng. Chúng ta thường nghĩ mình đang nuôi cây. Thực ra, trước hết phải nuôi đất.

Đất khỏe thì cây khỏe. Đất bệnh thì cây bệnh. Cũng giống như một người khỏe mạnh không phải vì uống thuốc mỗi ngày, mà vì có một cơ thể khỏe mạnh từ bên trong.

Nhiều năm qua, nông nghiệp hiện đại đã đạt được những thành tựu rất lớn. Năng suất tăng lên. Sản lượng tăng lên. An ninh lương thực được bảo đảm. Nhưng trong hành trình ấy, có lúc chúng ta quá tập trung vào việc nuôi cây mà quên nuôi đất.

Khi cây thiếu dinh dưỡng, bón thêm phân.
Khi sâu bệnh xuất hiện, phun thêm thuốc.
Khi năng suất giảm, tăng thêm đầu vào.

Cách làm ấy giống như một người mệt mỏi nhưng chỉ uống thuốc giảm đau mà không tìm nguyên nhân gốc rễ.

Có một câu hỏi đáng suy nghĩ: Vì sao bón nhiều phân hơn nhưng hiệu quả không tăng tương ứng? Một phần câu trả lời nằm trong chính đất. Khi chất hữu cơ giảm dần, khi vi sinh vật suy giảm, khi cấu trúc đất bị phá vỡ, đất trở nên chai cứng. Khả năng giữ nước giảm. Khả năng giữ dinh dưỡng giảm. Lúc ấy, cây phụ thuộc ngày càng nhiều vào nguồn dinh dưỡng bên ngoài. Người nông dân phải bón nhiều hơn để duy trì cùng một kết quả. Giống như việc rút tiền từ một tài khoản mà không gửi thêm vào. Đến một lúc nào đó, tài khoản sẽ cạn.

Tài khoản cạn, hệ lụy rất rõ ràng. Số liệu, dẫn từ báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường tại một hội thảo hồi tháng 5, cho biết: tổng diện tích đất bị thoái hóa tại Việt Nam hiện khoảng 11,8 triệu ha, tương đương một phần ba diện tích tự nhiên. Trong đó, khoảng 1,2 triệu ha đã ở mức suy thoái nặng. Riêng đất sản xuất nông nghiệp có tới khoảng 5 triệu ha bị suy thoái, chiếm gần 40% tổng diện tích đất nông nghiệp cả nước.

Trong tự nhiên, đất luôn được nuôi dưỡng. Lá rụng xuống. Cành khô mục đi. Xác sinh vật phân hủy. Mọi thứ đều quay trở lại mặt đất. Rừng không có nhà máy sản xuất phân bón nhưng rừng vẫn xanh, bởi thiên nhiên hiểu cách nuôi đất.

Ngược lại, nhiều hệ thống sản xuất hiện đại lại lấy đi rất nhiều thứ khỏi đồng ruộng. Lấy đi hạt. Lấy đi rơm. Lấy đi sinh khối. Trong khi lượng vật chất trả lại cho đất ngày càng ít. Đó là lý do vì sao câu chuyện rơm rạ không chỉ là câu chuyện của rơm, mà là câu chuyện của sức khỏe đất. Khi một bó rơm được trả lại ruộng, đó không phải là bỏ đi. Đó là đang gửi thức ăn cho những cư dân vô hình dưới lòng đất.

Có lần tôi hỏi một chuyên gia về đất: "Nếu đất biết nói, đất sẽ nói điều gì với người nông dân?". Ông cười rồi trả lời: "Có lẽ đất sẽ nói: Tôi cũng đói".

Một câu trả lời nghe vui, nhưng chứa đựng rất nhiều điều. Chúng ta quen nghĩ rằng cây cần ăn. Ít ai nghĩ rằng đất cũng cần ăn. Đất cần chất hữu cơ. Cần rễ cây. Cần vi sinh vật. Cần thời gian để tái tạo. Đất cũng cần được nghỉ ngơi sau những mùa vụ liên tiếp.

Ở nhiều nơi trên thế giới, người ta đang nói nhiều về nông nghiệp tái sinh. Nghe như một khái niệm mới nhưng thực chất lại là sự trở về với những quy luật rất cũ của tự nhiên. Thay vì chỉ hỏi: "Mùa này thu được bao nhiêu?", người ta bắt đầu hỏi: "Sau mùa này đất khỏe hơn hay yếu hơn?". Thay vì chỉ đo năng suất cây trồng, người ta đo lượng chất hữu cơ trong đất, đo khả năng giữ nước, đo sự đa dạng sinh học, đo sức sống của hệ sinh thái. Bởi một nền nông nghiệp bền vững không thể được xây dựng trên những cánh đồng đang dần mất sức sống.

Có một nghịch lý đáng suy ngẫm. Người nông dân chăm sóc cây mỗi ngày nhưng những sinh vật đang chăm sóc đất lại rất ít khi được nhắc đến. Không ai nhìn thấy một con vi khuẩn làm việc. Không ai nghe tiếng một sợi nấm đang phát triển. Không ai biết tên phần lớn những sinh vật sống dưới chân mình. Nhưng chính chúng là những công nhân thầm lặng giữ cho cánh đồng tiếp tục sinh sôi. Giống như trong một ngôi làng, có những người không bao giờ xuất hiện trên sân khấu nhưng lại là người giữ cho cả cộng đồng vận hành.

Có lẽ bài học lớn nhất mà đất mang lại không nằm ở nông nghiệp, mà nằm ở cách sống.

Muốn thu hoạch phải biết vun bồi.
Muốn nhận lại phải biết cho đi.
Muốn có tương lai phải biết đầu tư cho những thứ mắt thường chưa nhìn thấy.

Người nông dân gieo hạt xuống đất với niềm tin rằng ngày mai cây sẽ mọc lên. Nuôi đất cũng là một dạng niềm tin như vậy. Không phải việc gì tốt cũng cho kết quả ngay lập tức. Nhưng mọi kết quả bền vững đều bắt đầu từ những điều âm thầm. Giống như những vi sinh vật đang cần mẫn làm việc dưới chân chúng ta mỗi ngày. Giống như đất. Lặng lẽ nuôi dưỡng tất cả mà không đòi hỏi điều gì cho riêng mình.

Lê Minh Hoan