Người trẻ 'ba không'

Hồ Quốc Tuấn

Giảng viên cao cấp, Đại học Bristol

Một người trẻ tốt nghiệp đại học và trong hộp thư có hơn trăm email từ chối, mang cùng một cấu trúc - lịch sự nhưng vô cảm. Không ai nói cụ thể họ gặp vấn đề gì.

Theo dal Pozzo, 23 tuổi, có bằng Thạc sĩ xuất sắc ngành Khoa học máy tính ở Anh, rải hơn 500 hồ sơ và bị từ chối tất cả. Hannah, tốt nghiệp ngành ngôn ngữ của Đại học Oxford, 24 tuổi, không tìm được việc làm từ năm 2024.

Đây chỉ là hai trong rất nhiều câu chuyện được báo chí đăng tải từ đầu năm đến nay.

Bằng cấp của họ không sai. Họ có tham vọng và hoài bão. Nhưng họ không có việc làm.

Thị trường lao động truyền thống từng kể câu chuyện: năng lực, bằng cấp và nỗ lực, nếu đủ, sẽ luôn được đền đáp. Điều ngược lại đang diễn ra với một nhóm người mà tôi gọi là "người trẻ ba không": không gia thế, không mạng lưới quan hệ, và không có công việc ổn định. Cái không thứ ba phần nhiều là hệ quả từ hai cái trước đó.

Với những người trẻ có xuất phát điểm kém hơn về gia thế và quan hệ thì nỗ lực và bằng cấp là chưa đủ. Sự thiếu hụt vốn tài chính gia đình và quan hệ xã hội tạo ra cái bẫy kép, siết chặt từ hai phía: vừa triệt tiêu cơ hội việc làm, vừa âm thầm ăn dần sức khỏe tinh thần.

Rào cản đầu tiên là tiền, nhưng không phải theo cách cũ. Con nhà có điều kiện không cần đi làm thêm trang trải học phí ngày một đắt đỏ, có thể tham gia các sự kiện kết nối do dịch vụ tư vấn nghề nghiệp hoặc mở rộng mạng lưới quan hệ. Sinh viên nghèo đầu tắt mặt tối làm thêm.

Vấn đề vì vậy không chỉ là thiếu tiền. Con nhà có điều kiện có thể kiên nhẫn chờ một hai năm để tìm đúng công việc mình đam mê, hoặc học lên cao để nâng cấp hồ sơ.

Người trẻ không có khoản đệm tài chính nào thì không có quyền chờ đợi. Họ buộc phải nhận bất kỳ công việc trả lương ngay lập tức, các công việc ngắn hạn chỉ để sống sót qua tháng này. Nghịch lý là chính sự sống sót đó trở thành rào cản với quỹ đạo sự nghiệp dài hạn của họ, khiến hồ sơ ngày càng rời rạc, thậm chí không qua nổi "vòng gửi xe" do những công cụ AI canh gác.

Nói cách khác, nghèo không chỉ là thiếu tiền. Nghèo là thiếu thời gian để chờ đợi cơ hội và nắm bắt nó.

Rào cản thứ hai còn khó thấy hơn. Đó là sự tồn tại của cái mà một số người trong giới kinh tế - tài chính, hay các chuyên gia nghiên cứu về thị trường lao động, gọi là "thị trường việc làm ẩn". Phần lớn vị trí tốt được tiếp cận qua giới thiệu nội bộ và các mối quan hệ quen biết, chứ không xuất hiện công khai trên các trang tuyển dụng.

Đối với người trẻ có cha mẹ, anh em làm việc trong ngành, cánh cửa vào thị trường ẩn này gần như mở sẵn. Đối với người trẻ xuất thân bình dân, cánh cửa đó gần như không tồn tại. Họ chỉ tiếp cận được phần cạnh tranh gay gắt nhất: hàng nghìn hồ sơ cho một vị trí đăng công khai - tỷ lệ chọi vô cùng khắc nghiệt.

Đi kèm với thiếu mạng lưới quan hệ là thiếu người dẫn dắt, tư vấn nghề nghiệp dài hạn. Những người trẻ này như người mò mẫm, trong khi bạn bè cùng trang lứa đã được chỉ dẫn đường đi rõ ràng.

Hệ quả là tác động của thực tế này tới sức khỏe tâm thần của người trẻ.

Khi các cánh cửa đóng lại hết lần này đến lần khác, ban đầu là họ thất vọng. Rồi dần dần, thất vọng chuyển thành hoài nghi chính mình.

Mạng xã hội khiến vết thương sâu thêm. Lướt LinkedIn hay Facebook, họ thấy bạn bè khoe công việc mới, check-in sang chảnh, trong khi chính họ đang tính từng đồng để tồn tại ở những thành phố lớn đắt đỏ. Sự tương phản tạo ra cảm giác bị loại khỏi một cuộc đua mà họ chưa từng thực sự được xuất phát cùng vạch.

Đây không phải chuyện riêng của một quốc gia nào. Một phân tích của Grace Lordan, giáo sư khoa học hành vi tại Trường Kinh tế London, cho thấy gần một triệu người trẻ 16-24 tuổi tại Anh hiện không đi học, không đi làm, không được đào tạo, còn tỷ lệ thất nghiệp ở nhóm tuổi này đã vượt mức trung bình của Liên minh châu Âu lần đầu tiên trong chuỗi số liệu thống kê. Nghiên cứu của bà còn cho thấy ngay cả người đang có việc nhưng bị đe dọa bởi AI cũng gặp vấn đề sức khỏe tinh thần. Nỗi lo âu không chỉ đến sau khi mất việc, nó len lỏi vào cả những người đang bám trụ.

Điều này không còn là chuyện "bông tuyết mong manh" của một thế hệ được nuông chiều như truyền thông vẽ lên. Đó là một cuộc khủng hoảng y tế công cộng đang diễn ra trong im lặng, ẩn sau những con số thất nghiệp.

Sẽ có người phản bác: thời nào mà chẳng khó khăn, thế hệ trước còn khổ hơn nhiều. Chỉ cần chăm chỉ và có năng lực thật sự thì rồi sẽ được đền đáp.

Lập luận này không sai, và tôi thậm chí còn là người ủng hộ một phần quan điểm đó. Nhưng tôi cũng thừa nhận một vấn đề: bối cảnh hiện tại khác nhiều. Giá nhà đất đã tăng rất nhanh so với thu nhập, khiến con đường chăm chỉ học tập, có một công việc, tích lũy tài sản trở thành mục tiêu ngày càng xa vời. Thứ mà thế hệ 8x chúng tôi làm được, không còn là điều dễ dàng cho thế hệ ngày nay.

Điều quan trọng nhất cần được nói rõ: đây không phải là thất bại cá nhân của những người trẻ "ba không". Đây là thất bại mang tính hệ thống của một xã hội đã hứa hẹn về việc tưởng thưởng cho người nỗ lực, nhưng lại âm thầm phân phối cơ hội dựa trên nơi người ta được sinh ra.

Nếu xã hội không sớm xây dựng những tấm lưới an sinh xã hội và mở ra cơ hội mới cho những người trẻ có xuất phát điểm thấp, đồng thời thúc đẩy chính sách tuyển dụng đủ minh bạch, chúng ta sẽ không chỉ đánh mất những cá nhân riêng lẻ. Chúng ta sẽ đánh mất niềm tin của cả một thế hệ vào những hứa hẹn "em nỗ lực rồi em sẽ thành công".

Chính phủ Anh nhận ra vấn đề và đã đề xuất các giải pháp để giảm thiểu tình trạng này. Bước đi quan trọng là đầu tư vào các chương trình hỗ trợ tinh thần, kỹ năng và cung cấp tư vấn nghề nghiệp từ người nhiều kinh nghiệm. Khi nhận email về việc tham gia vào một chương trình như vậy sáng nay, tôi đã do dự vì nghi ngờ tính hiệu quả. Nhưng khi đọc đến cuối email, tôi quyết định tham gia.

"Với tổn thất dự kiến bình quân 21 tỷ bảng Anh một năm cho nền kinh tế, chúng ta bắt buộc phải hành động".

Tổn thất một nhóm người trẻ, theo tôi, có cái giá lớn hơn 21 tỷ bảng. Tôi không chắc chắn về mức độ thành công của chương trình. Nhưng nếu không làm gì, mọi việc sẽ còn tệ hơn. Khuyến khích và hỗ trợ để những người trẻ "ba không" vượt lên là trách nhiệm của mỗi người trong thế hệ đi trước chứ không chỉ phó mặc cho chính phủ.

Hồ Quốc Tuấn