Đám giỗ thành đám nhậu

Lưu Đình Long

Cư sĩ

Tuần trước, tôi theo chân chị về miền Tây ăn giỗ. Ngôi nhà nằm bên con rạch nhỏ, dựng rạp trước sân đón họ hàng về từ nhiều nơi.

Trên bàn thờ trang nghiêm, khói nhang bay mỏng quanh tấm ảnh người đã khuất. Nhưng chỉ một lát sau, âm thanh của chiếc loa kẹo kéo phủ kín khoảng sân, át cả lời hỏi han và tiếng người lớn tuổi gọi con cháu.

Khách vừa ngồi xuống, bia đã được khui liên tục. Những tiếng "một - hai - ba - dô" nối nhau. Một người cầm micro hát, người khác đứng lên mời rượu từng bàn. Chị tôi vốn không quen ồn ào, lặng lẽ né những lượt cụng ly và lời mời hát.

Thái độ ấy nhanh chóng bị để ý. Có người trách chị về đám mà không "hết mình", có người bảo một ly chẳng đáng là bao, nhấp môi thôi cũng được...

Đến giữa buổi, men rượu làm những câu nói mất dần giới hạn. Hai nhóm thanh niên trong xóm vốn có chuyện không vui từ trước bắt đầu khích bác nhau. Tiếng cười chuyển thành tiếng quát. Người lớn chạy tới can, bàn ghế xô lệch, trẻ con sợ hãi nép vào góc bếp.

Đám giỗ tưởng nhớ người đã khuất, cuối cùng lại được "nhớ" bởi cuộc cãi vã của người sống. Khi ra về, tôi tự hỏi trong suốt mấy tiếng đồng hồ ấy, có bao nhiêu người thật sự nhắc đến người mất: họ đã sống ra sao, từng để lại điều gì...

Đám giỗ vốn là nét văn hóa đẹp của người Việt. Đó là dịp con cháu trở về, cùng nhau lau lại bàn thờ, nấu món người xưa từng thích và nhắc nhau về cội nguồn. Nén nhang không chỉ gửi đến người đã khuất mà còn nối những người đang sống. Trong nhịp đời bận rộn, ngày giỗ tạo ra một điểm hẹn để gia đình không trở thành những cái tên rời rạc.

Ở miền Tây, đám giỗ còn mang tinh thần cộng đồng rõ rệt. Hàng xóm sang dựng rạp, người nhặt rau, người kho cá, người kê bàn; chủ nhà hôm nay rồi sẽ sang phụ nhà khác ngày mai. Sự hào sảng, hiếu khách và tình làng nghĩa xóm là phần đáng quý. Vấn đề không nằm ở mâm cơm đông người hay vài câu ca mà ở lúc cuộc vui lấn át ý nghĩa tưởng niệm.

Nhưng nét đẹp ấy ít nhiều nhạt đi bởi quan niệm đám phải đông mới nở mặt, khách phải uống mới vui, loa phải lớn mới có không khí. Gia chủ sợ bị chê sơ sài nên bày nhiều bàn, mua nhiều bia, thuê dàn âm thanh; còn khách sợ bị xem là thiếu nhiệt tình nên uống quá sức.

Văn hóa mời rượu càng làm sự tự nguyện trở nên méo mó. "Không uống là không thương", "không cạn là không nể" nghe như câu vui nhưng thực chất dùng tình cảm để gây áp lực.

Tiếng ồn cũng cần được nhìn như một vấn đề văn hóa, không chỉ là chuyện âm lượng và quy định pháp luật. Khi loa hướng ra đường, cả xóm buộc phải tham dự một sự kiện mà họ không được hỏi ý kiến. Người già, trẻ nhỏ, người bệnh và người làm ca đêm đều phải chịu đựng.

Đáng nói, loa kẹo kéo thường tạo ra một sân khấu nơi men rượu, cái tôi và nhu cầu thể hiện cộng hưởng. Người ta hát không còn để góp vui mà để chiếm micro, so giọng.

Muốn trả ngày giỗ về đúng ý nghĩa, thay đổi có thể bắt đầu từ gia chủ. Trong lời mời, hãy nói rõ đây là bữa cơm tưởng niệm, không ép uống, không tổ chức hát âm lượng lớn. Trước khi nhập tiệc, một người trong gia đình có thể kể ngắn về người đã mất, mời con cháu thắp hương, dành phút lắng lòng. Nghi thức nhỏ ấy giúp mọi người nhớ vì sao mình có mặt để không quá đà như một cuộc vui nơi quán nhậu.

Mâm giỗ cũng không cần biến thành cuộc sát hạch về sự sung túc. Giảm món, giảm bàn, giảm rượu bia không có nghĩa là giảm lòng hiếu kính. Phần chi phí tiết kiệm có thể dùng chăm sóc cha mẹ đang sống, hỗ trợ một người khó khăn hoặc lập quỹ học tập cho con cháu mang tên người quá cố. Khi đó, sự tưởng nhớ được chuyển thành một việc thiện cụ thể.

Chiếc micro nếu có cần người điều phối, giới hạn thời gian và âm lượng; tốt hơn, dành chỗ cho những câu chuyện gia đình. Một cuốn sổ ký ức, album ảnh hay đoạn ghi âm lời kể của người cao tuổi có thể kết nối các thế hệ sâu hơn nhiều bài hát mở hết công suất.

Khách dự giỗ cũng cần học cách bảo vệ ranh giới của mình và tôn trọng ranh giới người khác. Đừng ép một người uống chỉ để bàn tiệc vui hơn; đừng biến sự từ chối thành cái cớ châm chọc. Khi thấy xung đột manh nha, người tỉnh táo nên tách các bên, cất rượu và kết thúc âm nhạc thay vì đứng xem, quay phim hoặc hò reo khiến "cái tôi" thêm nóng.

Rời đám giỗ hôm ấy, tôi nhớ nhất là làn khói nhang mỏng manh - đối lập với hình ảnh nhóm người nhốn nháo đứng ngồi cụng ly đầu tiệc, rồi cãi vã chỉ tay vào mặt nhau lúc tiệc tàn.

Lưu Đình Long