AI làm, ai hiểu?

Nguyễn Nhật Minh

Nhà vũ trụ học

Mấy tháng nay tôi có một thói quen mới. Trước khi tắt máy đi ngủ, tôi ngồi thêm mươi phút nghĩ xem còn việc gì giao được cho AI làm qua đêm.

Tôi làm nghiên cứu về vũ trụ. Phần lớn công việc là đọc và tổng kết bài báo của đồng nghiệp, dựng mô hình, viết phần mềm để tính ra những con số mà lý thuyết dự đoán, xử lý dữ liệu thu nhận được từ kính thiên văn. Sau đó tôi phải đọc cho ra ý nghĩa ở những điểm khớp và không khớp giữa dự đoán và quan sát.

Gần như mọi khâu trong quy trình này, bây giờ, tôi đều giao AI được.

Giao xong, tôi đi ngủ với cảm giác dễ chịu của người đã dọn sạch bàn trước khi rời văn phòng và vừa giao ca cho một nhóm nhân viên không bao giờ mỏi.

Một hôm, tôi giao cho máy thử năm cách khác nhau để giải cùng một bài toán, cả năm cùng chạy suốt đêm. Sáng ra, tôi có năm bộ kết quả, năm bảng biểu, năm bản tóm tắt gọn gàng. Tôi sẽ phải đọc cả năm, so sánh, rồi tự quyết định hướng nào đáng đi tiếp. Tôi làm việc đó một mình, bằng đúng cái đầu cũ, trong đúng buổi sáng ấy.

Đây là chỗ tôi phải thú nhận: tôi không mở chúng ra ngay. Tôi pha cà phê, xem tin, trả lời mấy cái thư, dọn lại cái bàn chưa bẩn. Tôi cứ trì hoãn. Vì mở ra là phải đọc, đọc thì phải hiểu, mà hiểu cho tới nơi thì mất cả buổi sáng. Nếu phát hiện có gì đó không ổn, mất luôn cả ngày.

Tôi tưởng mình vừa mở ra một chiều thời gian mới, làm việc được cả lúc đang ngủ. Hóa ra tôi chỉ vừa vay của buổi sáng hôm sau. Đêm qua tôi không sản xuất ra năm kết quả. Tôi tạo ra năm món nợ đọc.

Và có một chuyện tệ hơn cả món nợ.

Đọc lướt một bản tóm tắt viết mạch lạc, ta rất dễ có cảm giác mình đã hiểu. Cảm giác ấy đến nhanh, dễ chịu, và gần như không phân biệt được với việc hiểu thật. Tôi đã bắt gặp mình gật gù trước một trang kết quả, thấy mọi thứ hợp lý, rồi chuyển sang việc khác. Nhưng nếu có ai hỏi vì sao nó đúng, tôi sẽ ấp úng. Điều làm tôi ngại nhất là một chuyện như thế lại xảy ra ngay trong lĩnh vực tôi đã nghiên cứu mười năm.

Cái tôi vừa tiêu thụ không phải hiểu biết, là cảm giác đã hiểu. Và thứ ấy giờ được sản xuất ra rẻ hơn bao giờ hết. Nhưng nút thắt cổ chai đổ dồn vào phía tôi - người ra quyết định.

Trong lúc tôi ngủ, máy làm xong năm việc. Nhưng tôi vẫn đọc bằng tốc độ của một người. Vẫn cần chừng ấy thời gian để hiểu một kết quả có đúng hay không. Vẫn chỉ có hai mươi tư giờ một ngày, vẫn phải ăn, phải đi lại, phải họp, phải ngủ tiếp vào tối mai.

Tôi có thể thuê thêm "nhân viên ca đêm" bao nhiêu tùy ý. Nhưng người duyệt việc thì vẫn chỉ có một. Việc làm ra thì nhân lên được. Việc đọc và hiểu thì không.

Có người bảo: thế thì giao luôn việc kiểm cho máy. Tôi đã thử - đưa cùng một kết quả cho ba AI khác nhau soi lại. Cả ba đều gật. Nhưng chúng học từ những kho chữ giống nhau, làm việc theo lối giống nhau, nên rất có thể cùng bỏ sót đúng một chỗ. Hỏi ba anh em ruột thì không bằng hỏi ba người lạ.

Người cẩn thận hơn sẽ dựng thêm một lớp kiểm nữa, rồi một lớp nữa. Nhưng mỗi lớp chỉ soi được những lỗi mà ai đó đã nghĩ tới và dặn nó soi. Cái sai nằm ngoài danh sách ấy thì cứ thế đi qua, sạch sẽ, trơn tru, kèm một bản báo cáo gọn gàng.

Vậy phải làm sao trước tình huống vừa dùng vừa sợ AI?

Tôi không khuyên ai bỏ thói quen giao việc cho AI. Tôi vẫn thấy nó đáng. Có những việc mấy năm trước cả nhóm tôi phải làm hàng tuần, giờ xong trong một đêm. Đó là thay đổi thật, và là thay đổi đáng mừng.

Chỉ có điều tôi đổi cách tự chấm điểm mình.

Trước đây tôi đếm số việc giao đi tối qua. Con số ấy tăng đều, và nó làm tôi dễ chịu. Bây giờ tôi đếm số việc mình thật sự đọc xong, hiểu được và dám đem ra dùng trong ngày. Con số thứ hai nhỏ hơn nhiều. Và điều đáng nói là từ khi có AI, nó gần như không nhúc nhích.

Chênh lệch giữa hai con số ấy chính là chỗ tôi từng tưởng là năng suất.

Cái tăng lên không phải năng suất của tôi. Là danh sách tác vụ chờ tôi đọc, hiểu và tiếp tục theo đuổi. Nó không kêu, không nhắc, không đòi gì cả. Nó chỉ nằm im trong máy và mỗi sáng lại dài thêm một chút.

Tôi ngờ chuyện này không của riêng người làm nghiên cứu. Người viết, người lập trình, người soạn hồ sơ, người dựng kế hoạch kinh doanh. Ai giao được việc cho máy thì đều đang có một hàng danh sách chờ như thế, và đều thấy hơi ngại khi mở nó ra.

"Để tránh cái bẫy ảo tưởng về năng suất, buổi tối - trước khi giao việc cho AI - tôi tự vấn chính mình: sáng mai mình có hiểu hết, có theo hết được những kết quả AI bàn giao không?".

Nguyễn Nhật Minh