Giảm quyền lực thi cử

Đặng Tự Ân

Chuyên gia giáo dục

Hiếm nước nào trên thế giới có kỳ thi vào lớp 10 căng thẳng như Việt Nam. Một số quốc gia châu Á cạnh tranh khốc liệt ở đầu vào đại học - tức là thay đổi cấp giáo dục, khác với thay đổi bậc học trong một cấp học phổ thông.

Khi nhắc đi nhắc lại thực tế này, tôi vấp phải phản ứng bực bội từ nhiều phụ huynh. Lý lẽ của họ là thôi đừng so sánh với nước ngoài, Việt Nam thiếu trường, thiếu lớp, thiếu thầy cô, bọn trẻ mới phải thi.

Tôi hiểu thực trạng lệch pha cung cầu trong giáo dục, nhưng hiện tại một kỳ thi đang quyết định quá nhiều cho một số phận.

Theo quy chế của Bộ Giáo dục và Đào tạo, các địa phương có thể áp dụng một trong ba phương thức: thi tuyển, xét tuyển hoặc kết hợp thi tuyển với xét tuyển. Phần lớn địa phương vẫn lựa chọn thi tuyển. Áp lực của kỳ thi tuyển sinh lớp 10 vì thế ngày càng lớn, không chỉ lên học sinh, mà lên cả cha mẹ, trở thành mối quan tâm của xã hội.

Hệ quả là tình trạng học lệch, học tủ, luyện thi quá mức và tâm lý coi kỳ thi như một "cánh cửa" quyết định tương lai. Khi kết quả của một vài ngày thi có trọng số quá lớn, những gì học sinh đã tích lũy trong cả quá trình học tập không được phản ánh tương xứng. Một kỳ thi có nên quyết định quá nhiều đến cơ hội học tập tiếp theo của một học sinh hay không?

Trong khoa học giáo dục, đánh giá quá trình không chỉ nhằm xác định học sinh "được bao nhiêu điểm" mà còn phải trả lời những câu hỏi quan trọng hơn: học sinh đang ở đâu, đã tiến bộ như thế nào, còn khó khăn gì và cần được hỗ trợ ra sao? Khác với một kỳ thi quy mô lớn diễn ra tại một thời điểm, đánh giá được thực hiện thường xuyên trong quá trình dạy học. Giáo viên quan sát, kiểm tra, nhận xét và thu thập dữ liệu về sự tiến bộ của học sinh.

Khi được thực hiện nghiêm túc, đánh giá quá trình có thể tạo ra một hồ sơ học tập (học bạ) toàn diện hơn, tin cậy hơn.

Nhưng đến đây, tôi vấp phải một nỗi sợ khác của phụ huynh: gian lận - làm đẹp học bạ.

Xét tuyển quả thực không thể dựa vào một hồ sơ thiếu tin cậy. Đây chính là điểm khó nhất nếu muốn giảm vai trò của kỳ thi. Đánh giá tại trường cũng đối diện với bài toán về công bằng. Giáo viên khác nhau có thể đánh giá khác nhau; các trường có điều kiện giáo dục khác nhau; năng lực quản trị và văn hóa đánh giá cũng không giống nhau. Nếu thiếu cơ chế kiểm soát, phẩm chất nhà giáo chưa hoàn thiện, nguy cơ chạy theo thành tích, nâng điểm hoặc làm đẹp hồ sơ hoàn toàn có thể xảy ra.

Vì vậy, câu chuyện không đơn giản là "bỏ thi để xét học bạ". Nếu chỉ thay một kỳ thi bằng một bộ hồ sơ thiếu chuẩn hóa, chúng ta có thể giảm áp lực thi cử nhưng lại tạo ra một dạng bất công khác.

Muốn xét tuyển thực sự có sức thuyết phục, trước hết phải làm cho dữ liệu đánh giá tại trường đủ tin cậy và phải sạch. Đây là vấn đề của chuyên môn giáo viên, quản trị nhà trường và cơ chế giám sát.

Việt Nam đã có thời kỳ thay đổi từ thi sang xét tuyển nhưng không làm được vì nhiều tiêu chí xét tuyển đưa ra bị làm giả. Giai đoạn hiện nay khác: Các trường được thu gọn đầu mối, hiệu trưởng được lựa chọn lại - ít mà tinh; đặc biệt số hóa sẽ khiến dữ liệu hồ sơ học sinh ngày càng minh bạch, dễ giám sát hơn.

Xét tuyển thông qua đánh giá không đồng nghĩa với "không thi". Các bài kiểm tra, thi định kỳ vẫn cần thiết để bảo đảm chuẩn đầu ra và kiểm chứng chất lượng. Đặc biệt, có thể tổ chức một số bài đánh giá chung theo cấu trúc thống nhất của Bộ, ở quy mô liên trường hoặc cấp trường.

Như vậy, thi vẫn tồn tại, nhưng kỳ thi không còn là nguồn dữ liệu duy nhất và cũng không nhất thiết phải mang toàn bộ sức nặng của quyết định tuyển sinh. Đây có thể là điểm cân bằng giữa hai yêu cầu tưởng như đối lập: giảm áp lực cho học sinh nhưng vẫn bảo đảm công bằng.

Nhưng mọi thay đổi đều cần triển khai theo kiểu "vết dầu loang". Không nên kỳ vọng một hệ thống tuyển sinh mới có thể được triển khai đồng loạt trong thời gian ngắn. Cách tiếp cận phù hợp hơn là thực hiện từng bước, kiểm chứng từng bước và mở rộng từng bước.

Những năm đầu, có thể lựa chọn một số khối lớp, trường học hoặc địa phương để tăng cường chuẩn hóa đánh giá quá trình. Khi dữ liệu cho thấy độ tin cậy đủ cao, kết quả đánh giá có thể được sử dụng với trọng số ngày càng lớn trong tuyển sinh lớp 10. Trong giai đoạn chuyển tiếp, có thể áp dụng mô hình kết hợp: xét tuyển dựa trên hồ sơ học tập được chuẩn hóa, đồng thời tổ chức một bài đánh giá chung với quy mô nhỏ hơn kỳ thi hiện nay. Những học sinh có hồ sơ đủ tin cậy có thể được xét tuyển. Với những trường hợp cần thêm căn cứ so sánh, bài đánh giá chung sẽ đóng vai trò kiểm chứng. Cách làm này giúp chúng ta không phải lựa chọn cực đoan giữa "thi tất cả" và "không thi gì".

Mục tiêu không phải là xóa bỏ kỳ thi bằng mọi giá. Mục tiêu là đưa kỳ thi về đúng vai trò của nó: một công cụ đánh giá, chứ không phải "chiếc vé" duy nhất quyết định tương lai của học sinh.

Đặng Tự Ân