Mùi phố Hà Nội

Quan Thế Dân

Bác sĩ, Tiến sĩ Y học

Nhà tôi trên phố Quán Sứ, bóng lá xanh đậm của cây sấu đã in sâu trong tâm trí tôi.

Cây sấu trồng nhiều trên các phố Phan Đình Phùng, Trần Hưng Đạo, Quán Sứ... Cây cao, dáng cổ thụ, ít mọc nhánh ngang, tán lá dày che nắng tốt. Khi thay lá, thảm sấu rụng vàng trên hè phố, nhìn đẹp như những đại lộ Tây Âu.

Vào mùa xuân, cây sấu ra hoa. Hoa sấu nhỏ li ti, thơm dịu mát. Rồi quả sấu từng chùm lớn nhanh dưới vòm lá. Mùa hè bắt đầu có món canh nấu sấu, hoặc bát nước dầm sấu chấm rau muống luộc. Mùa thu những quả sấu chín vàng, được gọt thành hình xoắn ốc ngâm đường, thơm ngọt. Trong ký ức của một đứa trẻ, sấu là món quà tuổi thơ.

Cây ký ức tiếp theo là cây bàng. Tôi thuở nhỏ thường ngửa cổ nhìn vòm lá cao vút của hàng bàng cổ thụ dọc đường Tràng Thi. Lũ trẻ chúng tôi chờ những quả bàng chín rụng xuống, ăn chơi.

Có một cái cây mà hồi nhỏ tôi thấy sợ là cây xà cừ. Cây cao to, thân hay mọc những cái u xù xì, rễ cây to nổi trên mặt hè phố. Những đường phố có hàng xà cừ trang nghiêm nhưng xa cách. Lá cây rất đắng, có khi dùng để tắm trị ghẻ.

Hà Nội có một loại cây rất đẹp mà giờ đây hiếm gặp, là cây cơm nguội. Cây không cao, chỉ mức tầm trung, nhưng dáng cổ kính như cây bonsai, tán lá thưa, lá mỏng manh có răng cưa, về mùa thu lá chuyển màu vàng đỏ, quả chín ăn được. Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn khi ra Hà Nội vào những năm 1980, kịp nhìn thấy cây cơm nguội, nên đã để lại những câu hát "Hà Nội mùa thu, cây cơm nguội vàng, cây bàng lá đỏ".

Rồi cũng từ Trịnh Công Sơn "mùa hoa sữa về, thơm từng con gió", trước đó là Hồng Đăng với "hoa sữa vẫn ngọt ngào đầu phố đêm đêm", mà phong trào trồng hoa sữa lan ra, gây nên bao tranh cãi mỗi khi thu về. Người yêu hoa sữa thì hít hà mùi hương, muốn bứng cây về trồng trước cửa, muốn ngắt hoa vào cắm trong phòng. Người ghét thì chê hôi, nhức đầu. Ngoài mùi hương gây tranh cãi ra, hoa sữa là một cây trồng đường phố rất hợp. Cây cao, dáng đẹp, tán lá dày, rễ cây ăn sâu, chống chịu gió bão tốt.

Hà Nội còn có những cây thân gỗ lớn mà hoa có hương thơm thanh khiết, quý phái là hoàng lan, ngọc lan, như lời bài hát "Hương ngọc lan": "Góc phố nơi anh hẹn, cành ngọc lan xòe bóng mát, tỏa hương bát ngát" (nhạc sĩ Anh Quân). Ngày trước nhiều gia đình hay lấy các loài hoa này để đặt tên cho con gái. Nhưng hoàng lan, ngọc lan thật tiếc không được trồng đại trà, nay chỉ còn thấy vài cây ở công viên và trong sân một vài biệt thự cũ nào đó.

Những cây đường phố có hoa như hoa phượng đỏ, hoa bằng lăng tím, hoa muồng vàng được trồng ở Hà Nội muộn hơn, tại các đường phố mới. Những tán cây nhiều màu sắc rực rỡ báo mùa hè về. Nhưng thâm tâm tôi không thích những cây này, vì chúng không có hương thơm. "Hữu sắc vô hương", các cụ bảo thế.

Tuy nhiên có một ngoại lệ, cây hoa ban trắng cũng không có hương thơm, nhưng lại được lòng người Hà Nội. Cánh hoa trắng, phớt tím nhẹ ở nhụy hoa, mang vẻ đẹp mong manh của núi rừng Tây Bắc. Khi hoa ban nở là lại thấy dập dìu các tà áo dài nhiều màu đến chụp ảnh với hoa.

Còn có những cây không trồng đại trà nhưng là những nét riêng của Hà Nội như hàng sao đen cao vút ở phố Lò Đúc, những cây gạo cổ thụ ở bờ hồ Hoàn Kiếm, sân Bảo tàng Lịch sử, bóng cây muỗm uy nghiêm trong sân đền Quán Thánh, chùa Láng...

Vì có quá nhiều ký ức với cây của Hà Nội nên tôi rất vui mừng khi chính quyền thành phố quyết định chỉnh trang lại cây đường phố, mỗi tuyến phố chỉ trồng một loại cây.

Có một thời ta ít chú ý đến điều này, nên khi có cây nào gãy đổ, liền bị trồng thay vào bằng một cây bất kỳ, tạo nên một hình ảnh lộn xộn của tuyến phố.

Một cây đường phố điển hình cần phải hợp thổ nhưỡng, thân cây vững chãi, chịu được gió bão, rễ cọc ăn sâu, rễ không ăn ngang để không làm hỏng mặt đường, lá dày vừa phải, ít cành ngang, hoa đẹp, mùi hương không quá gắt, quả ít dẫn dụ côn trùng...

Không có loài cây nào đáp ứng trọn vẹn các tiêu chí trên. Nên chỉ cần đáp ứng được phần nào các tiêu chí trên là tốt rồi.

Trước tiên nên ưu tiên chọn những cây bản địa như cây sấu, sao đen, bàng, nhội, me. Cây xà cừ là cây ngoại nhập sau một thế kỷ trồng thấy không phù hợp nên loại bỏ. Nên trồng tuyển chọn thêm một số cây bóng mát phù hợp với thổ nhưỡng Hà Nội như lát hoa, bàng lá nhỏ. Chú ý khôi phục lại hàng cây cơm nguội, cây đặc trưng ở những khu phố Tây thuở nào.

Nên ưu tiên chọn những cây có hoa làm cây trồng đường phố. Mỗi tuyến phố trồng thuần một loài hoa để mỗi khi mùa hoa đến Hà Nội như khoác tấm áo mới: hoa phượng đỏ, phượng tím, muồng vàng, muồng hồng, bằng lăng tím, hoa ban trắng...

Những cây thân gỗ có hoa thơm nhẹ nhàng cũng nên trồng thành tuyến phố vì mùi hương lưu trong ký ức lâu bền hơn thị giác. Một đêm trời trong mát đi trong phố chỉ ngửi mùi hương ta cũng biết đang đi ở phố nào. Các cây nên chọn là long não, hoàng lan, ngọc lan. Riêng cây hoa sữa có mùi quá gắt nên trồng ở công viên, ven hồ nước, xa nhà dân.

Nhân dịp này cũng nên cắt hạ hết những cây mọc nghiêng ngả trên phố, vừa xấu cảnh quan, vừa nguy hiểm khi có mưa bão. Thống nhất ở những phố có vỉa hè quá nhỏ thì không trồng cây thân gỗ to, chỉ trồng cây bụi thấp.

Cây xanh là tâm hồn, là ký ức của Hà Nội. Rất mong cây đường phố Hà Nội sớm xanh mát nhưng vẫn giữ được ký ức xưa.

Quan Thế Dân