'Nhà tù' ngôn từ

Nguyễn Thế Vinh

Nhà văn, dịch giả

Cô bé bê một chồng bát từ khu rửa vào kệ. Vấp phải cái bậu cửa, nó mất thăng bằng, chồng bát rơi xuống đất, không còn cái nào nguyên vẹn.

"Mày đúng là đồ vô tích sự!".

Tôi và nhiều khách khác đồng loạt ngẩng đầu lên trước lời chửi mắng của bà bán phở.

Câu này hẳn cũng rất quen với nhiều người?

Tôi vẫn thường tự hỏi, có bao nhiêu người trưởng thành đang sống dưới sự cai quản của những lời phán xét từ tuổi thơ?

Một đứa trẻ chưa đủ khả năng phân biệt giữa việc mình làm sai và việc bản thân là một con người tồi tệ. Khi cha mẹ nói "con làm sai", nó còn cơ hội sửa chữa. Nhưng khi bị gọi là "đồ vô tích sự", giá trị con người bị phủ nhận. Nếu lặp lại đủ nhiều, sự phủ nhận ấy có thể trở thành một niềm tin bám rễ trong tâm trí.

Có người lớn lên với tham vọng thành công mãnh liệt, như thể cả đời phải chứng minh cha mẹ đã sai. Có người lại sống trong mặc cảm, sợ thất bại vì sâu thẳm trong lòng đã có sẵn một bản án về sự kém cỏi của chính mình. Hai số phận tưởng như trái ngược ấy đôi khi lại có chung một bi kịch: họ đã trưởng thành, nhưng phiên tòa tinh thần của tuổi thơ vẫn chưa bao giờ kết thúc.

Tôi không nghĩ phần lớn cha mẹ cố tình làm tổn thương con cái. Nhiều người yêu con tha thiết, hy sinh đến kiệt sức để con được ăn học, trưởng thành. Nhưng yêu thương và có năng lực yêu thương, đáng tiếc, không phải lúc nào cũng là một.

Có những bậc cha mẹ từng lớn lên dưới những lời quở trách của chính đấng sinh thành. Đến khi làm cha mẹ, họ vô thức sử dụng lại thứ ngôn ngữ từng khiến mình đau đớn. Cứ thế, tổn thương truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Nhưng nhà tù ngôn từ không chỉ được xây bằng những lời mắng mỏ. Đôi khi, nó được dựng lên bằng cả những lời khen.

Một đứa trẻ liên tục được ca ngợi vì đứng đầu lớp, làm rạng danh gia đình có thể dần hiểu rằng tình yêu thương luôn đi kèm điều kiện. Nó được tự hào khi thành công, nhưng phải xấu hổ khi thất bại; được khuyến khích phát triển, miễn là trở thành con người cha mẹ mong muốn. Thậm chí, chuyện riêng tư của nó có thể bị đem ra bàn luận trong các bữa cơm họ hàng, công khai trên mạng xã hội, chỉ vì người lớn nghĩ mình có quyền kể về cuộc đời của con.

Đến một ngày, cha mẹ ngạc nhiên khi con chẳng còn muốn tâm sự. Gia đình vẫn đủ đầy, những bữa cơm vẫn có tiếng cười, nhưng những điều sâu kín nhất đã không còn được chia sẻ. Chúng ta thường trách con cái ngày càng xa cách, nhưng ít khi tự hỏi liệu chính mình đã từng khiến chúng sợ phải nói thật hay chưa.

Một đứa trẻ cần được khích lệ, đứa khác cần được tôn trọng không gian riêng. Có đứa chỉ mong cha mẹ chịu ngồi xuống lắng nghe, thay vì lập tức khuyên bảo hay phán xét. Người lớn có thể trao đi rất nhiều tình yêu, nhưng người nhận vẫn cảm thấy cô độc, bởi điều họ thực sự cần lại chưa bao giờ được nhìn thấy.

Nhiều người dành hàng chục năm học tập, tích lũy bằng cấp để trở thành kỹ sư, bác sĩ, nhà quản lý. Nhưng khi đảm nhận vai trò có ảnh hưởng sâu sắc đến cuộc đời người khác là làm cha mẹ, họ gần như chỉ dựa vào bản năng và kinh nghiệm thừa hưởng từ gia đình.

Bởi vậy, tôi cho rằng giáo dục gia đình không nên mãi được xem là chuyện riêng của từng nhà. Trung Quốc đã ban hành Luật Thúc đẩy Giáo dục Gia đình, có hiệu lực từ năm 2022, nhằm tăng cường trách nhiệm và hỗ trợ cha mẹ trong việc nuôi dạy con cái. Việt Nam có thể tham khảo những kinh nghiệm phù hợp, phát triển các chương trình hướng dẫn cha mẹ về tâm lý trẻ em, giao tiếp và giải quyết xung đột, đồng thời giúp dịch vụ tham vấn tâm lý gia đình trở nên dễ tiếp cận hơn.

Tất nhiên, không thể quy mọi bất hạnh của một người trưởng thành cho cách nuôi dạy của gia đình. Nhưng nhấn mạnh trách nhiệm cá nhân không có nghĩa là phủ nhận những dấu ấn sâu sắc mà tuổi thơ để lại.

Tôi tin một trong những biểu hiện quan trọng nhất của sự trưởng thành ở người làm cha mẹ là đủ khiêm tốn để thừa nhận mình có thể sai, ngay cả khi xuất phát từ tình yêu thương. Một lời xin lỗi chân thành với con không làm suy giảm phẩm giá của cha mẹ. Trái lại, nó dạy đứa trẻ rằng con người có thể mắc lỗi mà không trở thành kẻ vô giá trị, rằng yêu thương không đồng nghĩa với quyền làm tổn thương.

Chúng ta vẫn thường nói gia đình là nơi để trở về. Nhưng một người chỉ thực sự muốn trở về khi nơi ấy cho phép họ được là chính mình, được thất bại mà không bị khinh miệt, được bất đồng mà không bị quy kết là vô ơn, được nói thật mà không phải lo sợ tình yêu thương sẽ bị rút lại.

Có lẽ, bi kịch sâu xa nhất của nhà tù ngôn từ không phải là những lời cay nghiệt từng vang lên trong tuổi thơ, mà là đến một ngày, khi cha mẹ đã già, thậm chí không còn nữa, đứa trẻ năm xưa vẫn tiếp tục tự kết tội mình mỗi khi vấp ngã. Bởi người cai ngục cuối cùng không còn là cha mẹ, mà là chính đứa trẻ ấy, khi đã trưởng thành.

Nguyễn Thế Vinh