ChatGPT ở nơi không Internet

Nguyễn Kiên

Phó giáo sư, Đại học Chiba, Nhật Bản

SIGCOMM là một trong những hội nghị hàng đầu trong lĩnh vực truyền thông dữ liệu và mạng máy tính. Tại ACM SIGCOMM 2026, diễn ra ngày 17-21/8/2026 ở Denver, Colorado, Mỹ, giữa hàng loạt nghiên cứu về AI, hạ tầng mạng thế hệ mới và các hệ thống quy mô lớn, tôi lại dừng khá lâu ở một công trình cho phép truy cập web và tương tác với ChatGPT bằng sóng FM và tin nhắn SMS.

Tức là có thể đọc nội dung từ VnExpress và nhận câu trả lời từ ChatGPT ở nơi không có Internet.

Công trình có tên là WebFM của một nhóm tác giả, chủ yếu đến từ Đại học New York Abu Dhabi (NYUAD), cơ sở của Đại học New York tại UAE. Từ thực tế rằng hàng tỷ người vẫn chưa được hưởng lợi đầy đủ từ Internet dù sống trong vùng phủ sóng mạng di động, nhóm nghiên cứu đề xuất một hệ thống cho phép truy cập web và tương tác với ChatGPT bằng sự kết hợp giữa SMS và sóng FM. Trong thử nghiệm thực địa tại Cameroon, người dùng có thể đọc các phiên bản đơn giản hóa của trang web và nhận câu trả lời từ ChatGPT. Theo thông tin từ các tác giả, đến năm 2026 vẫn còn hơn 2,2 tỷ người chưa kết nối Internet, trong khi khoảng 3,1 tỷ người sống trong vùng phủ sóng băng rộng di động nhưng vẫn chưa sử dụng Internet do các rào cản về chi phí thiết bị hoặc dịch vụ dữ liệu.

Thoạt nhìn, ý tưởng này có phần lạc nhịp với bối cảnh chung của ngành công nghệ mạng. Trong khi phần lớn các cuộc thảo luận xoay quanh những hệ thống mạng ngày càng hiệu quả và thông minh hơn, nhóm tác giả lại tìm cách tận dụng hạ tầng phát thanh đã tồn tại từ nhiều thập kỷ trước.

Điều khiến tôi dừng lại lâu không nằm ở cách hệ thống hoạt động. Đó là cảm giác rằng công trình này không khớp với hình dung vốn có của tôi về đổi mới sáng tạo. Sự tiến bộ thường được đánh giá bằng những thứ dễ nhìn thấy: nhanh hơn, mạnh hơn, lớn hơn hoặc phức tạp hơn. Một công nghệ mới thường đáng chú ý hơn công nghệ cũ. Một hệ thống quy mô lớn thường dễ gây ấn tượng hơn một hệ thống được xây dựng cho những điều kiện rất cụ thể hoặc hạn hẹp.

Nếu nhìn từ góc độ đó, WebFM không phải dạng công trình người ta thường nghĩ về những nghiên cứu hàng đầu của ngành. Nó không đẩy các giới hạn hiệu năng tiến xa hơn, cũng không mở ra một thế hệ công nghệ mới. Nhưng phía sau công trình này là một câu hỏi khác: khi hàng tỷ người vẫn chưa thể hưởng lợi từ Internet và AI dù các công nghệ đó đã tồn tại, làm thế nào để những lợi ích ấy đến được với nhiều người hơn?

Điểm thú vị nằm ở chỗ đó. Trong nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, cách tiếp cận này thường được gọi là frugal innovation - đổi mới sáng tạo trong điều kiện hữu hạn: tìm cách tạo ra tác động lớn hơn với nguồn lực hạn chế. Nhìn theo cách đó, WebFM không phải là một phiên bản Internet tốt hơn, cũng không cố gắng cạnh tranh với 4G, 5G hay Internet vệ tinh. Câu hỏi mà nó đặt ra đơn giản hơn nhiều: điều gì là đủ tốt để nhiều người hơn có thể tiếp cận thông tin và tri thức?

WebFM được chấp nhận tại SIGCOMM không chỉ vì nó theo đuổi một mục tiêu xã hội đáng quan tâm. Để hiện thực hóa ý tưởng đó, nhóm nghiên cứu vẫn phải giải quyết hàng loạt bài toán kỹ thuật phức tạp: xây dựng định dạng dữ liệu chịu lỗi cho môi trường FM, sửa đổi Android để khai thác bộ thu FM tích hợp, phát triển cơ chế phục hồi dữ liệu và triển khai thực địa với người dùng thật trong nhiều tuần. Và chính ở đây câu chuyện trở nên thú vị hơn. Đổi mới sáng tạo trong điều kiện hữu hạn không đồng nghĩa với công nghệ đơn giản hay chất lượng thấp.

Câu chuyện đó khiến tôi nghĩ tới Việt Nam. Khi nói tới đổi mới sáng tạo, nhiều người dễ bị thu hút bởi những công nghệ đang ở tâm điểm chú ý của thế giới. Đó là phản ứng tự nhiên. Không một quốc gia nào muốn đứng ngoài những làn sóng công nghệ lớn. Nhưng với một quốc gia đang phát triển, nơi nguồn lực nghiên cứu và đầu tư cho khoa học công nghệ vẫn còn hữu hạn so với nhiều trung tâm khoa học hàng đầu thế giới, có lẽ cũng cần một góc nhìn bổ sung.

Bên cạnh việc tham gia vào các cuộc đua công nghệ toàn cầu, đổi mới sáng tạo còn có thể bắt đầu từ những bài toán rất cụ thể của chính mình: những nhu cầu chưa được đáp ứng, những rào cản khiến thành quả công nghệ chưa đến được với đông đảo người dân hoặc những hạn chế về nguồn lực mà nhiều quốc gia phát triển không còn đối mặt. Nhiều khi, chính những ràng buộc đó lại là nơi các ý tưởng mới xuất hiện. Và từ đó, có thể xuất hiện những công trình nghiên cứu như WebFM.

Một công trình sử dụng sóng FM xuất hiện tại một hội nghị hàng đầu về mạng máy tính quả là một nghịch lý. Nhưng điều đưa WebFM tới đó không phải vì tương lai của Internet nằm ở sóng FM. Phía sau công nghệ cũ ấy là một câu hỏi còn rất mới: làm thế nào để nhiều người hơn được hưởng lợi từ các tiến bộ kỹ thuật.

Tất nhiên, điều đó không có nghĩa công nghệ tiên tiến không còn quan trọng. Những đột phá ở tuyến đầu của khoa học và công nghệ vẫn là một động lực quan trọng của phát triển. Nhưng WebFM gợi ra một khả năng khác, một góc nhìn đáng suy ngẫm về đổi mới sáng tạo.

Nguyễn Kiên