Chặn cửa mưu sinh

Thái Mạnh Cường

Thạc sĩ Luật Kinh tế

Cuối tháng 9/2026, cộng đồng game Việt Nam dậy sóng trước thông tin KRAFTON, nhà phát hành tựa game PUBG, khóa tài khoản và cấm thi đấu vĩnh viễn hai tuyển thủ Việt Nam Himass và TanVuu sau cáo buộc họ xem livestream của đối thủ tại một giải giao hữu.

Đội chủ quản Việt Nam cho rằng hành vi này không nghiêm trọng đến mức bị xử cấm vĩnh viễn, và sự việc có cả thiếu sót từ phía ban tổ chức.

Các tuyển thủ thể thao điện tử (Esports) chuyên nghiệp như Himass và TanVuu phụ thuộc gần như tuyệt đối vào trò chơi. Họ đã phải dành nhiều thời gian khổ luyện cũng như nghiên cứu game, đối thủ để đạt thành tích, vị trí hiện tại. Nguồn thu nhập của họ - từ lương cứng, thưởng giải đấu, bán vật phẩm hay tiền từ quảng cáo, tài trợ - gắn chặt với nền tảng trò chơi. Vì vậy, lệnh cấm chặn đứng nguồn sống của các tuyển thủ ở game PUBG.

Vụ việc này đặt ra một vấn đề rộng hơn: khi cá nhân dựa vào một nền tảng số để làm việc và kiếm tiền, liệu nền tảng có thể tự do "ngắt kết nối"?

Trong kinh tế nền tảng, một tài khoản không chỉ là tài khoản. Đó là cánh cổng kết nối họ với người mua, với người xem - từ đó có thu nhập.

Sức mạnh của nền tảng đến từ chính năng lực kết nối đó. Họ phục vụ người dùng ở cả hai bên: bên có và bên cần. Một bên càng đông thì càng thu hút bên kia - chính là hiệu ứng mạng lưới của nền tảng. Đồng thời, việc tích lũy thành tích, uy tín, dữ liệu khiến cho người dùng ngày càng khó rời bỏ - là hiệu ứng khóa chặt (lock-in) của nền tảng.

Người dùng ở đây không nhất thiết phải là khách hàng theo nghĩa truyền thống. Họ có thể là đối tác kinh doanh, chẳng hạn tài xế của nền tảng gọi xe. Họ cũng có thể là người bán, chẳng hạn người cung ứng dịch vụ tiếp thị liên kết (affiliate marketing) hoặc người cho thuê phương tiện quảng cáo (như video YouTube).

Dù ở vị trí pháp lý khác nhau, khi cá nhân xem đây là nghề nghiệp chính, quyết định khóa tài khoản sẽ giống như một dạng "xử tử số" (digital execution): cá nhân bị chặn tiếp cận hạ tầng số cần thiết để tạo ra thu nhập.

Điều này dẫn đến nghịch lý. Nền tảng có thể lập luận rằng quan hệ giữa hai bên hình thành trên cơ sở "tự do" ý chí. Ký hay dừng hợp đồng theo đúng thỏa thuận là toàn quyền của họ.

Và đây không phải câu chuyện riêng với game thủ. Tài xế có thể bị nền tảng dừng hợp tác khi đăng clip về hành khách. Người tiếp thị có thể bị sàn bán hàng dừng hợp đồng nếu không chấp nhận điều khoản mới.

Liệu người dùng có thực sự "tự do" trong mối quan hệ với nền tảng. Hay họ không thể đàm phán vì cán cân quyền lực nghiêng về một bên, chỉ có thể chấp nhận hoặc bị gạt ra ngoài?

Thế giới không phải chưa từng đối mặt với mâu thuẫn giữa tự do thỏa thuận và lạm dụng sức mạnh.

Trong án lệ Oscar Bronner v Mediaprint, ông lớn Mediaprint bị kiện vì từ chối cho tờ báo nhỏ tiếp cận hệ thống giao báo tận nhà do chính mình xây dựng. Tòa công lý Liên minh Châu Âu (CJEU) đặt ra bài kiểm tra ba điều kiện (học thuyết cơ sở thiết yếu) để đánh giá việc từ chối này có cấu thành vi phạm. Một trong số đó là tính không thể thay thế (indispensability): nếu có một giải pháp khả thi thay thế hạ tầng đó thì việc từ chối có thể được chấp nhận.

Đến vụ Alphabet/Android Auto năm 2025, điều kiện "không thể thay thế" ở án lệ trên lại không cần áp dụng. Lý do là nền tảng Android Auto của Google ngay từ đầu đã được phát triển cho bên thứ ba kết nối. Vì vậy, việc hạn chế một ứng dụng đối thủ chạy trên Android Auto bị CJEU cho là đã lạm dụng vị trí thống lĩnh. Google bị xử phạt hơn 102 triệu euro vì hành vi này.

Những phán quyết này cho thấy tự do hợp đồng cũng có giới hạn của nó - đặc biệt trong giao kết của bên có sức mạnh áp đảo.

Pháp luật Việt Nam đã có những quy định bảo vệ bên yếu thế trong giao dịch.

Luật Cạnh tranh 2018 cấm doanh nghiệp độc quyền đơn phương hủy bỏ hợp đồng mà không có lý do chính đáng và cấm doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh hạn chế phân phối có thể gây thiệt hại cho khách hàng. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (BVQLNTD) 2023 cũng quy định hợp đồng mẫu không được cho phép doanh nghiệp đơn phương xác định người tiêu dùng vi phạm.

Nhưng những quy định này có khoảng trống nhất định khi xử lý việc đơn phương chấm dứt giao dịch.

Các cá nhân như tài xế, YouTuber ở vai trò là đối tác kinh doanh và người bán, không phải người tiêu dùng. Game thủ và đơn vị tổ chức giải đấu cũng khó có thể đặt vào quan hệ tiêu dùng đơn thuần. Hơn nữa, Luật BVQLNTD chưa có các hạn chế cụ thể với doanh nghiệp, chủ quản nền tảng số tùy ý dừng dịch vụ. Trong khi đó, để áp dụng Luật Cạnh tranh, lại phải thu thập bằng chứng về vị trí độc quyền/thống lĩnh kèm thiệt hại - đòi hỏi điều tra phức tạp và kéo dài.

Chủ quản các nền tảng lớn, theo tôi, cần có những nghĩa vụ đặc biệt, tương ứng với vị thế của mình.

Điều này không nhằm phủ nhận tự do hợp đồng hay quyền chính đáng của nền tảng trong việc đặt ra và thực thi quy tắc như chống gian lận, lừa đảo. Nghĩa vụ ở đây đảm bảo quyền tiếp cận tối đa của người dùng và xử lý vi phạm hợp lý, công bằng, minh bạch.

Với nguyên tắc đó, cần sớm tăng cường các biện pháp đảm bảo tính công bằng trong nền kinh tế số. Trong pháp luật cạnh tranh, việc cấm đơn phương hủy bỏ hợp đồng thiếu chính đáng (và mở rộng ra việc cấm từ chối giao kết thiếu chính đáng) cần được áp dụng cho cả nền tảng số then chốt.

Cũng có thể cân nhắc mở rộng những quyền lợi của người tiêu dùng cho cả doanh nghiệp siêu nhỏ đến nhỏ và cá nhân/hộ kinh doanh trong giao dịch với nền tảng số lớn, và bổ sung vào luật về phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ được trình Quốc hội cuối tháng này.

Ngoài ra, kinh nghiệm quốc tế về nền tảng số còn cho thấy hướng đi mới.

Liên minh Châu Âu đang đi xa nhất với Digital Markets Act (DMA). Thay vì chờ xử lý từng vụ việc lạm dụng, DMA đặt ra trước các nghĩa vụ cần phải tuân thủ cho các chủ thể quy mô lớn cung cấp dịch vụ nền tảng cốt lõi (hay "người giữ cổng") để bảo vệ cả chủ thể kinh doanh (business users) và người tiêu dùng (end users). Luật yêu cầu trao quyền tiếp cận công bằng, hợp lý và không phân biệt tới cửa hàng ứng dụng, công cụ tìm kiếm... Đồng thời, việc chấm dứt dịch vụ không được đặt ra những điều kiện không tương xứng.

Nhật Bản cũng có Transparency Act, yêu cầu một số nền tảng số quy mô lớn phải thông báo trước 30 ngày khi từ chối tiếp tục cung cấp toàn bộ dịch vụ cho người dùng kinh doanh và thiết lập biện pháp cần thiết để xử lý các khiếu nại/tranh chấp.

Trở lại với án cấm vĩnh viễn được nêu đầu bài, chưa rõ liệu quyết định có được xem xét lại hay không. Nhưng hậu quả với hai tuyển thủ đã thấy rõ, và quan trọng hơn, tình thế này cũng có thể xảy ra với những người đang phụ thuộc vào các nền tảng số "quyền sinh, quyền sát".

Thái Mạnh Cường