Tiếng Việt sáo ngữ

Phạm Hòa Hiệp

Giảng viên

Tôi vừa đọc tin tuyển sinh ngành mới của một trường đại học.

Trường tự nhận là trung tâm đào tạo, nghiên cứu và chuyển giao tri thức hàng đầu khu vực, khẳng định không ngừng đổi mới chương trình đào tạo theo hướng hiện đại, thực tiễn và hội nhập, đồng thời hứa hẹn trở thành điểm đến lý tưởng cho những sinh viên muốn sở hữu tấm vé thông hành toàn cầu.

Trường còn cam kết đón đầu xu thế hội nhập, cung cấp cơ hội nghề nghiệp rộng mở rồi kêu gọi phụ huynh và tân sinh viên gửi trọn niềm tin.

Đọc xong, tôi gần như không nhớ ngành học đào tạo lĩnh vực gì, cụ thể ra sao. Điều đọng lại là cảm giác rổn rảng quen thuộc của ngôn từ, có thể áp dụng để quảng bá cho gần như mọi ngành học hiện nay.

Hiện tượng ấy - gọi là "sáo ngữ" - đã tồn tại từ lâu.

Trong lĩnh vực tuyển dụng, không ít bài đăng hứa hẹn một môi trường năng động, trẻ trung cùng cơ hội phát triển bản thân không giới hạn. Trên LinkedIn, nhiều trạng thái cũng nghe như được viết từ một khuôn mẫu: bước ra khỏi vùng an toàn, hay phiên bản tốt hơn của chính mình.

Không chỉ trong quảng cáo hay truyền thông, sáo ngữ giờ phủ kín khắp các bài phát biểu, bản tin trường học, diễn văn hội nghị cho đến mạng xã hội. Chỉ cần thay tên cơ quan, nơi chốn hay sản phẩm là cả đoạn văn có thể dùng lại gần như nguyên xi.

Ngay cả trong đời sống thường ngày, nhiều người dần quen nói bằng những cụm từ quá đỗi quen thuộc.

Nguyên nhân của hiện tượng này xuất phát từ nhiều yếu tố. Áp lực phải "chuyên nghiệp" và "đúng chuẩn" khiến nhiều người chọn cách an toàn nhất là dùng những bộ văn mẫu có sẵn. Họ tin rằng việc khoác lên bài viết những tính từ hoa mỹ sẽ làm tăng giá trị của thông tin.

Một phần của hiện tượng này cũng có thể bắt nguồn từ lối giáo dục nặng học thuộc, học tủ và quen tìm đáp án đúng, khiến nhiều người ngại diễn đạt theo cách riêng.

Thêm vào đó, AI đang sản sinh ra một tầng sáo ngữ mới, tinh vi và đồng nhất hơn. Ngôn ngữ AI chuyên nghiệp, thời thượng, đúng quy cách nhưng thiếu vắng dấu vết cá nhân.

Sáo ngữ của con người và sáo ngữ do AI tạo ra dường như không khác nhau nhiều, đều quen thuộc, dễ đoán và thiếu dấu ấn riêng. Sáo ngữ của con người vẫn còn những trải nghiệm sống nhưng được dùng quá nhiều thành nhàm chán. Trong khi sáo ngữ AI thường là kết quả của việc dự đoán và lắp ghép các mẫu câu phổ biến nhất trong dữ liệu. Con người có thể dùng sáo ngữ vì "tiện miệng". AI tạo ra sáo ngữ vì xác suất cho rằng đó là cách nói phù hợp nhất.

Lạm dụng sáo ngữ không chỉ khiến ngôn ngữ trở nên nhàm chán mà còn gây ra những tổn thất thực tế. Các khảo sát, của chuyên gia truyền thông Josh Bernoff hoặc tổ chức Grammarly và Harris Poll tại Mỹ, từng ước tính lối viết mơ hồ, dài dòng và sáo rỗng gây thiệt hại hàng trăm tỷ USD mỗi năm, vì người đọc mất quá nhiều thời gian để bóng bỏ những lớp vỏ ngôn từ vô nghĩa. Thiệt hại ấy đến từ email công sở, báo cáo nội bộ, tài liệu tuyển dụng hay các bài quảng bá đầy lời lẽ thời thượng nhưng thiếu thông tin cụ thể.

Nhà văn George Orwell từng cảnh báo ngôn ngữ tồi không chỉ phản ánh tư duy cẩu thả mà còn làm tư duy nghèo đi. Khi con người quen nói và viết bằng những cụm từ có sẵn, họ cũng dần đánh mất nhu cầu quan sát thật và diễn đạt thật.

Tôi từng có dịp tham gia hội đồng phỏng vấn tuyển chọn học bổng Australia Awards. Những ứng viên thực sự nổi bật thường là người kể được những câu chuyện rất riêng về bản thân: một lần thất bại khi làm việc với cộng đồng, một biến cố khiến họ thay đổi cách nhìn về một vấn đề cụ thể nào đó, hoặc một trải nghiệm nhỏ nhưng để lại tác động lớn trong suy nghĩ của họ, bằng những ngôn từ chưa thật tròn trịa, nhưng lại rất thật, tạo cảm giác về một con người rõ thật phía sau hồ sơ.

Điều này không có nghĩa phải cực đoan bài trừ mọi thành ngữ hay những cụm diễn đạt quen thuộc. Trong đời sống hàng ngày, trong nhiều tình huống, con người vẫn cần những cách nói ngắn gọn, dễ hiểu để giao tiếp nhanh với nhau.

Với nhiều người vốn gặp khó khăn trong diễn đạt, AI có thể giúp họ viết email rõ ràng hơn, trình bày ý mạch lạc hơn hoặc tự tin hơn khi giao tiếp bằng văn bản. Nếu sử dụng quá lệ thuộc vào những khuôn có sẵn, đến mức không còn muốn quan sát kỹ hơn, nghĩ sâu hơn hay tự tìm cách diễn đạt bằng trải nghiệm thật của mình, thì đó mới là nguy cơ.

Thành công của mỗi cá nhân hay tổ chức thường phụ thuộc vào khả năng tạo ra sự khác biệt. Trong thời đại "tiếng Việt AI" đang dần đồng nhất cách con người nói và suy nghĩ, khả năng diễn đạt chân thật và riêng biệt là lợi thế quý giá giữa một thế giới ngày càng giống nhau về ngôn từ.

Phạm Hòa Hiệp