Giữa những nhà nghiên cứu, giáo sư, kỹ sư và chuyên gia đến từ nhiều nước, điều khiến tôi chú ý không phải là chức danh hay nơi họ đến, mà là cách họ hiện diện trong không gian ấy. Tôi nhìn họ với sự tò mò và cả một chút tự hào.

Hai bạn ấy là nghiên cứu viên độc lập. Họ tự tìm thầy hướng dẫn, tự trang trải nghiên cứu, tự lo kinh phí để có mặt ở hội nghị. Và trên hết, họ tự tin đặt câu hỏi, trao đổi và kết nối với cộng đồng chuyên môn quốc tế. Không ai trao sẵn cho họ một lối vào. Họ tự tìm cửa, tự gõ, rồi tự bước vào.

Cùng thời điểm đó, tại Roland Garros 2026, tay vợt Ba Lan Maja Chwalińska đang viết nên một câu chuyện khó tin. Trước giải, cô chỉ xếp ngoài top 100 thế giới và phải thi đấu từ vòng loại. Khi ấy, điều khiến cô lo lắng không chỉ là những đối thủ trên sân mà còn là chi phí lưu trú ở Paris. Tiền thưởng của giải chỉ được nhận sau khi thi đấu, trong khi mỗi chiến thắng lại đồng nghĩa với việc phải ở lại thêm vài ngày và phát sinh thêm chi phí. Từ chỗ phải tính toán từng khoản tiền để tiếp tục cuộc chơi, Chwalińska đã đi một mạch đến trận chung kết.

Với một vận động viên tại giải Grand Slam, "vòng loại" là những trận đấu trước khi được bước ra sân khấu chính. Với một người đam mê khoa học, vòng loại là những tháng ngày tự đọc tài liệu, viết email tìm người hướng dẫn, sửa bản thảo, nộp phí, rồi tự tin trình bày ý tưởng tại một hội nghị quốc tế.

Hai thế giới khác nhau, nhưng cùng nhắc tôi rằng trước khi một nỗ lực được nhìn thấy, nó thường phải đi qua những vòng loại âm thầm của riêng mình.

Trong một thế giới có nhiều cơ hội hơn nhưng cũng cạnh tranh hơn, nhiều người trẻ hôm nay không chỉ đi theo những lộ trình quen thuộc. Họ không xem việc có đủ mọi điều kiện là điểm khởi đầu duy nhất. Họ chọn cách bước ra trước, từ một hội nghị, một email, một đề tài thử nghiệm, một cuộc trò chuyện đầu tiên. Rồi trong chính hành trình ấy, họ tìm thấy thầy, cộng đồng và cơ hội.

Nhưng tự lực không có nghĩa là đi một mình. Điều đáng trân trọng ở hai bạn tôi gặp tại Brisbane không chỉ là ý chí tự thân, mà còn là sự cởi mở để chủ động tìm kiếm người đồng hành, từ một người đi trước để hỏi, một hội nghị để thử sức, đến một mạng lưới để kết nối. Khả năng bắt đầu khi điều kiện chưa hoàn hảo và biết mở lời nhờ giúp đỡ đúng lúc, có lẽ là một năng lực quan trọng của người trẻ hôm nay.

Khoảng cách giữa một ý tưởng tốt và cơ hội được nhìn thấy đôi khi không nằm ở năng lực, mà ở thông tin, mạng lưới và những điểm tựa ban đầu.

Năng lực cần một điểm tựa nhỏ để được nhìn thấy.

Vì vậy, khi nhìn những người gõ cửa từ bên ngoài các lối đi quen thuộc của học thuật, tôi cũng nghĩ đến vai trò của những người đã ở bên trong. Chẳng hạn, trong câu chuyện của hai nghiên cứu viên người Việt ở Brisbane, ít nhất đã có một người thầy mở cửa ra đón họ, để từ đó, họ đặt được bước chân đầu tiên đến với hội nghị quốc tế. Có không ít người đi trước khác, đã bỏ qua một email từ người lạ khi sớm nhận ra nội dung bức thư đó là đề nghị giúp đỡ, hơn là một cơ hội phát triển trong nghề.

Trong bối cảnh tri thức ngày càng mở và cơ hội kết nối ngày càng rộng, giá trị của người đi trước không chỉ nằm ở việc truyền đạt kinh nghiệm. Điều quan trọng hơn là giúp những người mới nhìn thấy cánh cửa đầu tiên và tin rằng họ có quyền gõ vào cánh cửa ấy.

Tôi cũng tự hỏi, như một người đã đi trước vài bước, mình có thể làm gì cho những người còn chập chững. Không phải điều gì lớn lao, có thể là đọc giúp vài trang bản thảo, trả lời một email, giới thiệu một người phù hợp, hoặc lắng nghe nghiêm túc một ý tưởng còn đang hình thành.

Tôi vẫn nhớ ánh mắt tò mò, sự tự tin và tư thế sẵn sàng của hai bạn Việt Nam ở Brisbane. Phía trước họ chắc chắn còn nhiều lần thử sai, nhiều vấp ngã và không ít lần phải bắt đầu lại. Nhưng họ không đợi đến lúc hoàn hảo mới dám lên tiếng.

Một cộng đồng chuyên môn trưởng thành không chỉ nằm ở số lượng người xuất sắc mà nó tạo ra, mà còn ở khả năng nhận ra những người chưa được công nhận. Nếu chỉ chú ý đến những hồ sơ đã đẹp, những cái tên đã quen thuộc, chúng ta có thể bỏ lỡ nhiều người có khả năng đóng góp nhưng vẫn đang đứng ngoài cánh cửa.

Nguyễn Kiên