Ở các nhà chờ tàu điện, áp phích vận động cho giấc mơ Olympic đang được gỡ xuống; ngoài quảng trường, người ta lại dựng những màn hình lớn cho mùa World Cup. Tối 31/5, trưng cầu dân ý cho kết quả: 54,9% cử tri Hamburg không muốn đăng cai Thế vận hội, lần thứ hai sau năm 2015. Thị trưởng rút hồ sơ ngay trong đêm.

Giới chức gọi đó là "nỗi thất vọng cay đắng". Nhưng đây không phải một thành phố quay lưng với thể thao. Hamburg vẫn sẽ làm nơi tổ chức các điểm xem chung World Cup. Họ chỉ từ chối một hình thức cụ thể, và có lý do: nghiên cứu của Đại học Oxford cho thấy mọi kỳ Thế vận hội từ năm 1960 đều vượt ngân sách, trung bình khoảng 172%, trong đó Montreal 1976 mất ba mươi năm mới trả xong nợ. Đáng chú ý hơn, theo khảo sát tại Đại học Hamburg, cử tri cân nhắc cả chi phí lẫn chất lượng sống. Câu hỏi họ đặt ra không phải "cái này có hoành tráng không", mà "cái này có thực sự phục vụ những người đang sống ở đây không".

Tôi nghĩ đến câu hỏi đó khi nhìn về Việt Nam, nơi đang dấy lên một cơn sốt khác: hầu hết các địa phương đều muốn kêu gọi đầu tư vào AI. Tôi đọc các bản Quy hoạch tỉnh thời kỳ 2021-2030, gần như ở đâu cũng thấy bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và trung tâm dữ liệu được đặt vào danh mục mũi nhọn, bên cạnh du lịch nghỉ dưỡng và năng lượng tái tạo. Trong doanh nghiệp lẫn trong nhiều diễn ngôn chính sách, AI đang được nói tới như một tấm vé bắt buộc phải mua.

Việc ồ ạt đưa "bán dẫn, AI" vào quy hoạch đôi khi cũng dễ mắc vào tư duy "thấy người ta ăn khoai cũng vác mai đi đào", muốn có một tấm hình đẹp trong báo cáo nhiệm kỳ hơn là tính toán đến nguồn lực thực tế (điện năng cho trung tâm dữ liệu, hạ tầng chất xám...).

Vấn đề là cuộc đua xây mô hình nền tảng thuộc về những nước có quy mô và túi tiền khổng lồ. Theo số liệu của OECD và Ngân hàng Thế giới, chỉ riêng giai đoạn 2019-2023, Mỹ đã rót khoảng 328 tỷ USD vào AI, Trung Quốc khoảng 132 tỷ, những con số ngoài tầm với của hầu hết quốc gia. Như một chuyên gia kinh tế trong nước nhận xét, nước đi sau buộc phải đầu tư thông minh hơn. Nghĩa là câu hỏi đúng không phải "có chơi AI hay không", mà "cửa vào của riêng mình ở đâu, và nó phục vụ ai".

May mắn là câu trả lời đã hiện rõ. Việt Nam là một cường quốc phát triển ứng dụng: giai đoạn 2019 đến đầu 2023, Việt Nam vọt từ nhóm 15 lên nhóm 5 thế giới về lượt tải, với khoảng 4,2 tỷ lượt tải các ứng dụng do người Việt phát hành. Thế mạnh thật của ta không phải mô hình, mà là những con người biết biến công nghệ thành sản phẩm giải quyết một nhu cầu có thật.

ELSA Speak, ứng dụng luyện phát âm không xây mô hình vạn năng mà áp AI nhận diện giọng nói vào đúng nỗi ngại nói tiếng Anh của người không bản ngữ, để rồi có hơn 50 triệu người dùng tại gần 200 quốc gia. Mới đây, Arctis AI của kỹ sư GenZ Nguyễn Đức Trung, sinh năm 2000, gọi được hơn một triệu USD tại Munich nhờ giải một nỗi đau rất cụ thể của ngành xây dựng, là núi thủ tục và hợp đồng giấy tờ; công ty đi lên từ một vấn đề thực tiễn chứ không phải từ trào lưu.

Ngay Singapore cũng chọn cửa như vậy: không đua mô hình lớn nhất, mà chiếm lĩnh tầng ứng dụng và quản trị trong chuỗi giá trị AI, đặt cược vào nhân lực và vai trò một trung tâm đáng tin cậy cho khu vực. Dù vậy, một phân tích của Cambrian AI Research nhắc một sự thật tỉnh táo: ngay cả đảo quốc này vẫn phụ thuộc vào chip, hạ tầng tính toán và mô hình nền tảng của Mỹ và Trung Quốc. Bài học không phải là sao chép Singapore, mà mỗi nước tự đọc thế mạnh riêng để chọn cửa, đồng thời âm thầm bồi đắp những năng lực lõi mình có thể làm chủ, trước hết là con người và dữ liệu.

Nhưng có một thước đo sâu hơn cả "thế mạnh", và nó đưa ta trở lại đúng câu hỏi của người Hamburg. Mỗi đồng vốn, mỗi bản quy hoạch, mỗi mô hình AI rốt cuộc nên được hỏi: nó phục vụ con người tới đâu, hay chỉ phục vụ một con số tăng trưởng và một tấm hình đẹp để trưng ra? Như một chuyên gia đã nói, trong thời đại AI, con người phải là chủ, chứ không phải đầy tớ của nó.

Nhà văn Joanna Maciejewska từng diễn đạt điều đó một cách khó quên: "I want AI to do my laundry and dishes so that I can do art and writing, not for AI to do my art and writing so that I can do my laundry and dishes" (Tôi muốn AI làm việc nhà và rửa bát, để tôi có thể sáng tạo nghệ thuật và viết lách, chứ không phải AI sáng tạo và viết lách, còn tôi đi làm việc nhà và rửa bát.).

Hamburg từ chối một bữa tiệc hai tuần, không phải vì họ quay lưng với thể thao. Đây là một lựa chọn có cân nhắc, để giữ nguồn lực cho những gì người dân thật sự cần.

Việt Nam, khi bước vào AI, cũng nên chọn cánh cửa nào để máy lo phần việc nhọc nhằn, còn con người được giải phóng cho đúng những gì làm nên giá trị của chính mình. Đó mới là cánh cửa đáng đi qua.

Trịnh Việt Dũng