Có cụ đã lẫn, ăn rồi nói chưa, đồ dùng để đâu quên đó. Có cụ tiền bạc vẫn nhẩm nhanh như máy và mua đủ thứ, thậm chí mua một thứ nhiều lần...

Những chuyện như vậy thường trở thành nguồn gốc của không ít mâu thuẫn gia đình. Và dù đúng hay sai, người lớn tuổi cũng bị con cháu gán cho những từ quen thuộc như "gàn", "lẩm cẩm", "cố chấp", "tuổi này khó bảo" hay "càng già càng khác tính".

Nhiều người mặc nhiên coi đó là hệ quả tự nhiên của tuổi tác ở cha mẹ mình, là một thay đổi tính cách mà ai cũng phải trải qua.

Nhưng điều khiến chúng tôi suy nghĩ không phải là những thay đổi của người cao tuổi, mà là sự lúng túng của chính con cái họ. Trong những cuộc trò chuyện với gia đình, chúng tôi thường nghe đi nghe lại những câu hỏi giống nhau. Vì sao một người vốn cẩn trọng trong chi tiêu bỗng dễ dãi với tiền bạc? Một người từng rất tỉnh táo lại tin vào những lời quảng cáo vô lý?

Nhiều gia đình tìm cách giải thích những thay đổi ấy bằng tính nết, cảm xúc hoặc sự cô đơn. Rất ít người nghĩ đến khả năng đó có thể là biểu hiện của vấn đề sức khỏe. Những bối rối này là chỉ dấu cho một thực tế: các gia đình chưa sẵn sàng cho tuổi già của người thân.

Tuổi già không chỉ là một giai đoạn của cuộc đời. Đó còn là một trạng thái sức khỏe với rất nhiều biến đổi trong cơ thể, đặc biệt là ở não bộ. Khi các chức năng nhận thức suy giảm, hành vi của con người cũng thay đổi theo. Những thay đổi ấy đôi khi xuất hiện rất âm thầm, dễ bị nhầm với tính khí thất thường hay những biểu hiện "gàn dở".

Lão khoa hiện đại đặt ra một câu hỏi khác: những thay đổi đó có tất yếu hay không?

Khi nhắc đến sa sút trí tuệ hay Alzheimer, phần lớn mọi người thường nghĩ đến một người quên cả tên con cháu hoặc lạc đường ngay trong khu phố quen. Thực hành lâm sàng cho thấy các dấu hiệu đầu tiên thường xuất hiện sớm hơn. Không ít trường hợp, điều thay đổi trước tiên không phải là trí nhớ mà là khả năng ra quyết định. Họ mất dần sự tỉnh táo để nhận biết những rủi ro cơ bản trong cuộc sống.

Trong lão khoa, điều chúng tôi quan tâm không chỉ là người bệnh còn nhớ được bao nhiêu chuyện. Quan trọng hơn, họ còn tự làm được bao nhiêu việc của cuộc sống thường ngày. Bởi đích đến của lão khoa không chỉ là giúp con người sống lâu hơn, mà là giúp họ giữ được sự độc lập lâu hơn. Suy cho cùng, phẩm giá của tuổi già nhiều khi nằm trong những điều rất giản dị: còn tự cài được khuy áo, mở được cửa ra vào, còn nấu được món ăn mình thích.

Sự khác biệt giữa tuổi thọ và tuổi thọ khỏe mạnh chính là ở điểm đó. Một người sống đến 85 tuổi chưa chắc đã là thành công trọn vẹn của y học. Sống đến 85 tuổi nhưng vẫn có thể tự quyết định cuộc sống của mình, vẫn duy trì các mối quan hệ xã hội, vẫn có khả năng tự chăm sóc bản thân mới là thành công thực sự.

Trong nhiều thập kỷ qua, Việt Nam đã đạt được thành tựu đáng ghi nhận khi tuổi thọ của người dân liên tục tăng lên, phản ánh những cải thiện to lớn về dinh dưỡng, tiêm chủng, vệ sinh môi trường, chăm sóc y tế và điều kiện sống. Nhưng sống lâu hơn không đồng nghĩa với sống khỏe hơn.

Theo Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA), người từ 60 tuổi trở lên chiếm gần 12% dân số Việt Nam vào năm 2019 và có thể vượt 25% vào năm 2050. Việt Nam được dự báo chuyển từ xã hội "già hóa" sang xã hội "già" chỉ trong vòng vài thập kỷ. Khi đó, tuổi già sẽ trở thành một trong những vấn đề trung tâm của hệ thống y tế, an sinh xã hội và cả nền kinh tế.

Nhưng đây cũng là nơi lộ ra những khoảng trống. Tuổi già ở Việt Nam hiện nay vẫn chủ yếu được chống đỡ bằng sự xoay xở của từng gia đình. Khi cha mẹ bắt đầu quên nhiều hơn, đi lại khó hơn hay thay đổi tính nết, phần lớn con cái chỉ biết quan sát và lo lắng. Những dịch vụ có thể hỗ trợ họ từ sớm - bác sĩ lão khoa, phục hồi chức năng, chăm sóc ban ngày, tư vấn tâm lý hay sàng lọc suy giảm nhận thức - vẫn chưa phổ biến. Bởi vậy, nhiều người chỉ được đưa đi khám khi tuổi già đã để lại những hậu quả hữu hình: ngã gãy chân tay, lừa đảo mất tiền hoặc cơ thể suy nhược...

Ở nhiều quốc gia phát triển, các thách thức tuổi già được xem là một vấn đề của chính sách công.

Khi dân số già đi, người cao tuổi không chỉ cần thêm thuốc men hay giường bệnh. Họ còn cần môi trường giúp mình tiếp tục sống như một người độc lập: căn nhà dễ đi lại hơn, chiếc xe lăn thuận tiện hơn, trung tâm phục hồi chức năng gần nhà hơn... Chính từ những nhu cầu ấy mà nhiều quốc gia đã phát triển "nền kinh tế bạc" - một hệ sinh thái dịch vụ dành cho tuổi già. Điểm cốt lõi của mô hình đó không nằm ở việc chăm sóc người già tốt hơn theo nghĩa thụ động, mà là giúp họ tiếp tục làm chủ cuộc sống lâu nhất có thể.

Việt Nam đã đầu tư rất nhiều để người dân sống lâu hơn. Thách thức lớn hơn của những thập kỷ tới là học cách giúp họ sống già sống chất lượng.

Nền kinh tế bạc hay chính sách công cho tuổi già suy cho cùng đều hướng về mục tiêu duy nhất: để tuổi già không trở thành nỗi ám ảnh về bệnh tật và sự gàn dở, mà chính là khoảng hoàng hôn bình yên của cuộc đời.

Bùi Tuấn Khoa