Văn bản này điều chỉnh cách xác định số lượng tuyển sinh theo năng lực đào tạo. Giảng viên trình độ tiến sĩ, phó giáo sư, giáo sư được tính hệ số 1. Giảng viên thạc sĩ có hệ số 0,75; giảng viên trình độ đại học hệ số 0,5.

Với trần tối đa 40 người học trên một giảng viên quy đổi, việc giảm hệ số thạc sĩ sẽ tác động trực tiếp đến chỉ tiêu tuyển sinh của các trường từ năm 2027.

Nói cách khác, đây là tín hiệu chính sách để các trường chuẩn bị tái cấu trúc đội ngũ, chứ chưa phải một yêu cầu có thể đổi ngay bộ mặt nhân sự của giáo dục đại học chỉ sau một mùa tuyển sinh.

Vấn đề vì thế không nằm ở phát ngôn gây chú ý - "thạc sĩ phải lùi dần về vị trí trợ giảng", mà ở cách chính sách sẽ được thực thi.

Thông điệp của chính sách là rất rõ: mở rộng quy mô tuyển sinh phải đi cùng quá trình đầu tư vào đội ngũ. Đây là cách can thiệp hợp lý nếu muốn chặn xu hướng tuyển sinh tăng nhanh hơn năng lực đào tạo.

Hệ thống giáo dục đại học hiện nay vẫn đang vận hành chủ yếu bằng đội ngũ thạc sĩ. Theo số liệu Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố năm 2024, cả nước chỉ có 33% giảng viên trình độ tiến sĩ trở lên. Đến tháng 9/2025, tỷ lệ này được nâng lên mức hơn 35%.

Với mặt bằng như vậy, việc nâng chuẩn là cần, nhưng sẽ rất thiếu thực tế nếu giả định nguồn cung tiến sĩ đã đủ dày để mọi trường cùng tăng tốc trong một nhịp ngắn.

Áp lực này càng lớn khi đặt vào các mục tiêu đã ban hành. Chiến lược phát triển giáo dục đến năm 2030 đặt mục tiêu tỷ lệ giảng viên có trình độ tiến sĩ đạt ít nhất 40%.

Để tiến gần các ngưỡng đó, Nhà nước đã phải triển khai Đề án 89 cùng cơ chế hỗ trợ đáng kể cho giảng viên học sau đại học ở nước ngoài, trong đó học phí có thể tới 25.000 USD một năm, kèm sinh hoạt phí, bảo hiểm y tế và vé máy bay. Chỉ riêng chi tiết đó cũng cho thấy chi phí chuyển đổi của chính sách này không hề nhỏ.

Khó ở chỗ nguồn cung không tăng nhanh theo mong muốn quản lý. Năm học 2024-2025 tổng chỉ tiêu đào tạo tiến sĩ là 7.068 nhưng chỉ tuyển được 4.077 nghiên cứu sinh, tương đương 57,6%.

Khi đầu vào của thị trường tiến sĩ còn mỏng như vậy, việc nhiều trường cùng phải nâng chuẩn trong cùng thời điểm rất dễ làm chi phí nhân sự tăng nhanh. Trường mạnh sẽ có thêm lợi thế hút người. Trường yếu hơn, nhất là trường địa phương, có thể bị ép thu hẹp quy mô trước khi kịp cải thiện chất lượng.

Vì thế, vấn đề không phải là tranh cãi xem thạc sĩ có còn giá trị hay không. Điểm cần bàn là phân vai cho đúng.

Ở phần lõi học thuật của một chương trình, nhất là các học phần phương pháp nghiên cứu, seminar chuyên sâu, hướng dẫn luận văn hay xây dựng nhóm nghiên cứu, yêu cầu tiến sĩ và năng lực công bố phải được đặt rất nghiêm. Đó là nơi sinh viên cần được dẫn vào cách đọc một tài liệu khó, đặt một câu hỏi có giá trị và bảo vệ lập luận bằng bằng chứng.

Nhưng đại học không chỉ có phần lõi học thuật.

Ở những học phần gắn với nghề nghiệp, thị trường lao động và kỹ năng ứng dụng, hệ thống cũng cần những giảng viên bám nghề, hiểu công việc thật và đủ kiên nhẫn kèm sinh viên trong môi trường thực hành. Đây là phần việc mà nhiều giảng viên thạc sĩ, nhất là những người có kinh nghiệm nghề nghiệp và năng lực sư phạm tốt, có thể đảm nhận rất hiệu quả.

Nếu dùng một thước đo bằng cấp cho mọi vị trí, quản lý sẽ thuận tay hơn, còn chuyên môn chưa chắc đã đúng hơn.

Điểm đáng chú ý là Thông tư 34/2026 không chỉ nhìn vào đội ngũ. Văn bản này còn gắn quy mô tuyển sinh với các kết quả đầu ra như tỷ lệ thôi học năm đầu, tỷ lệ người tốt nghiệp có việc làm, kiểm định chất lượng và các điều kiện bảo đảm đào tạo. Đây mới là tinh thần cần được đặt ở trung tâm khi thực thi chính sách.

Một trường có nhiều tiến sĩ hơn là tín hiệu tích cực, nhưng chưa đủ để khẳng định sinh viên học tốt hơn, ở lại trường nhiều hơn hay ra trường làm việc tốt hơn.

Chính sách nào cũng có giá của nó. Với Thông tư 34, cái giá ấy nằm ở quỹ lương, học phí, thời gian đào tạo, cơ hội nghề nghiệp của giảng viên trẻ và cả khả năng tồn tại của những trường đại học đang phục vụ các địa phương ít lợi thế hơn.

Bởi vậy, điều cần làm không phải là nôn nóng biến thạc sĩ thành một danh vị yếu thế hơn trong mắt xã hội. Điều cần làm là buộc hệ thống trả lời cho rành rẽ một câu hỏi khác.

Nhà nước muốn mua chất lượng đại học bằng công cụ nào, đo bằng chỉ số nào và chấp nhận chi phí xã hội đến mức nào. Trả lời đúng câu hỏi đó, Thông tư 34 có thể trở thành cú hích cần thiết. Trả lời sai, chúng ta rất dễ siết mạnh vào bằng cấp nhưng chạm chưa tới phần cốt lõi của chất lượng đào tạo.

Nguyễn Thành Hưng