Tránh tạo thêm một 'siêu chương trình' mục tiêu quốc gia cồng kềnh, thiếu thực chất

Các đại biểu tham dự Phiên họp ngày 20/8. Ảnh: Quốc hội

Sáng 20/8, tiếp tục Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội thảo luận tại hội trường về chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 – 2035 (trên cơ sở tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia thành 1 Chương trình mục tiêu quốc gia).

Theo đề xuất của Chính phủ, 4 chương trình mục tiêu quốc gia về: phát triển văn hóa; hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo; xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển sẽ được tích hợp thành một chương trình.

Tổng nguồn lực dự kiến thực hiện chương trình giai đoạn 2026 - 2030 lên tới 808.558 tỷ đồng.

TÍCH HỢP PHẢI TẠO RA HIỆU QUẢ LỚN HƠN 4 CHƯƠNG TRÌNH CỘNG LẠI

Đại biểu Nguyễn Hữu Toàn, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lai Châu, đánh giá việc tích hợp 4 chương trình là bước đi đột phá, thể hiện tư duy mới trong xây dựng pháp luật, nhằm khắc phục tình trạng phân tán, dàn trải, giảm chi phí và nâng cao hiệu quả.

Tuy nhiên, đại biểu đặc biệt lưu ý vấn đề chuyển tiếp. Theo dự thảo, việc tích hợp không được làm gián đoạn nhiệm vụ hoặc ảnh hưởng quyền lợi hợp pháp của đối tượng thụ hưởng, song 4 nghị quyết về các chương trình đang thực hiện sẽ hết hiệu lực kể từ khi nghị quyết mới được thông qua.

Đại biểu Nguyễn Hữu Toàn, Đoàn ĐBQH tỉnh Lai Châu phát biểu. Ảnh: Quốc hội

Theo đại biểu, nếu không xử lý kỹ có thể xuất hiện khoảng trống pháp lý, ảnh hưởng việc triển khai các dự án đầu tư và các khoản chi sự nghiệp trong thời gian chuyển tiếp. Vì vậy, Chính phủ cần rà soát kỹ để bảo đảm chương trình được triển khai liên tục.

Cùng quan điểm ủng hộ chủ trương tích hợp, đại biểu Bùi Văn Dũng, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa, cho rằng đây không đơn thuần là việc gộp 4 chương trình mà phải được nhìn nhận như một bước đổi mới về tư duy phát triển và quản trị.

Các chương trình dù thuộc những lĩnh vực khác nhau nhưng cùng hướng tới con người, cộng đồng và mục tiêu nâng cao chất lượng cuộc sống. Do đó, tích hợp sẽ tạo điều kiện chuyển từ quản lý theo từng chương trình, từng ngành sang phát triển tổng thể, lấy con người làm trung tâm; đồng thời khắc phục tình trạng phân tán nguồn lực, chồng chéo đối tượng và thủ tục.

“Giá trị lớn nhất cần đạt được không phải là 4 chương trình cộng lại thành 1 chương trình, mà phải tạo ra hiệu quả tổng hợp lớn hơn tổng hiệu quả của 4 chương trình riêng”, Bùi Văn Dũng nhấn mạnh.

Song phạm vi rất rộng và quy mô nguồn lực rất lớn cũng đặt ra rủi ro. Đại biểu Bùi Văn Dũng cảnh báo nếu chỉ hợp nhất về tên gọi và đầu mối, trong khi bên trong vẫn duy trì nhiều cơ chế phân bổ, định mức, thủ tục và hệ thống báo cáo riêng, việc giảm số lượng chương trình có thể lại tạo ra một “siêu chương trình” rất lớn và phức tạp.

Do đó, nguyên tắc được đại biểu đề xuất là thống nhất về mục tiêu và quản trị nhưng vẫn phải tôn trọng đặc thù chuyên môn của từng lĩnh vực.

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung, Đoàn đại biểu Quốc hội TP.HCM, cũng đề nghị việc hợp nhất phải đi xa hơn hợp nhất nguồn lực và đầu mối quản lý, hướng tới tích hợp thực chất những mục tiêu, nhiệm vụ có cùng đối tượng, địa bàn và kết quả đầu ra.

Theo đại biểu, một xã nghèo không nên cùng lúc phải lập nhiều bộ kế hoạch riêng cho sinh kế, dinh dưỡng, trường học, y tế, văn hóa hay nước sạch, mà cần một kế hoạch phát triển tích hợp, một bộ dữ liệu, một hệ chỉ tiêu và một đầu mối chịu trách nhiệm về kết quả.

KHÔNG THỂ COI GIẢI NGÂN 100% LÀ THÀNH CÔNG

Một nội dung được nhiều đại biểu nhấn mạnh là phải thay đổi cách đánh giá hiệu quả chương trình, chuyển từ quản lý nguồn lực sang quản trị kết quả phát triển.

Đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Vĩnh Long, cho rằng cần thực sự đặt người dân vào vị trí chủ thể, nhất là trong giảm nghèo, phát triển sản xuất và xây dựng nông thôn mới.

Theo đại biểu, chính sách phải chuyển mạnh từ tư duy Nhà nước hỗ trợ cho người dân “cái gì” sang hỗ trợ để người dân có thể tự phát triển. Hiệu quả giảm nghèo không chỉ được đo bằng số tiền hỗ trợ mà quan trọng hơn là sau hỗ trợ, người dân có việc làm hay không, thu nhập có tăng, sinh kế có ổn định và có thể tự đứng vững hay không.

Các đại biểu tham dự phiên họp sáng ngày 20/8. Ảnh: Quốc hội

Từ đó, đại biểu đề nghị ưu tiên các dự án tạo việc làm, tăng thu nhập, liên kết sản xuất, chế biến và tiêu thụ; đào tạo nghề gắn với nhu cầu thị trường; chuyển đổi số, thương mại điện tử; phát triển sản phẩm đặc trưng, du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp, du lịch văn hóa và hỗ trợ khởi nghiệp.

Đáng chú ý, đại biểu đề nghị không lấy tỷ lệ giải ngân làm thước đo cao nhất của thành công.

“Một dự án giải ngân 100% nhưng sau khi kết thúc, người dân vẫn nghèo, mô hình không tự duy trì được thì không thể coi là thành công. Ngược lại, một dự án giúp người dân có sinh kế, tăng thu nhập, thoát nghèo bền vững và tự vận hành được sau hỗ trợ mới chính là hiệu quả thực chất”, đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi nêu rõ.

Đại biểu Bùi Văn Dũng cũng cho rằng Quốc hội không chỉ cần biết bao nhiêu vốn được phân bổ, giải ngân, mà quan trọng hơn là sau 5 năm, 10 năm, đời sống người dân thay đổi như thế nào, khoảng cách phát triển được thu hẹp ra sao và chất lượng giáo dục, y tế, văn hóa được nâng lên ở mức nào.

Theo đại biểu, giải ngân chỉ là điều kiện cần, còn sự phát triển của con người và chất lượng cuộc sống của người dân mới là thước đo cuối cùng của chương trình.

KHÔNG ĐỂ ĐỊA GIỚI MỚI LÀM GIẢM ƯU TIÊN CHO VÙNG KHÓ KHĂN

Với tổng nguồn lực dự kiến 808.558 tỷ đồng, các đại biểu cũng đề nghị làm rõ cơ chế phân bổ, trách nhiệm ngân sách và tính đến những thay đổi sau sắp xếp đơn vị hành chính.

Đại biểu Nguyễn Xuân Nghiêm, Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Đà Nẵng, lưu ý khả năng tự cân đối ngân sách của một địa phương không đồng nghĩa với tất cả khu vực trong địa phương đó đều có điều kiện phát triển tương đương.

Theo đại biểu, nếu chỉ căn cứ khả năng cân đối ngân sách của toàn tỉnh, thành phố để xác định mức hỗ trợ, có thể xuất hiện tình trạng một vùng miền núi đang khó khăn, sau khi sáp nhập vào địa phương có khả năng cân đối ngân sách cao hơn lại bị giảm mức ưu tiên, dù điều kiện thực tế chưa thay đổi.

Các đại biểu tham dự phiên họp sáng ngày 20/8. Ảnh: Quốc hội

Vì vậy, việc phân bổ nguồn lực cần đồng thời tính đến diện tích miền núi, số lượng đồng bào dân tộc thiểu số, số xã, thôn đặc biệt khó khăn, mức thiếu hụt hạ tầng và dịch vụ cơ bản, địa hình, mức độ phân tán dân cư cũng như chi phí thực tế để đưa chính sách đến người dân.

“Thay đổi địa giới hành chính không nên mặc nhiên đồng nghĩa với thay đổi mức độ ưu tiên đối với những địa bàn còn khó khăn, nếu điều kiện khó khăn thực tế chưa thay đổi tương ứng”, đại biểu nhấn mạnh.

Giải trình tại hội trường, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết sau khi tích hợp 4 chương trình, nguồn lực thực hiện vẫn giữ nguyên theo mức đã được Quốc hội quyết định, với tổng số tiền 808.558 tỷ đồng.

Ngân sách Trung ương sẽ hỗ trợ các địa phương không tự cân đối được ngân sách, căn cứ mức độ khó khăn và khoảng cách giữa hiện trạng với mục tiêu đặt ra; đồng thời đặc biệt ưu tiên đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Về chuyển tiếp, Bộ trưởng cho biết ngay sau khi Quốc hội ban hành nghị quyết thống nhất chủ trương đầu tư, Chính phủ sẽ ban hành nghị quyết trên cơ sở tích hợp hơn 50 văn bản hướng dẫn của các bộ, ngành, nhằm bảo đảm chương trình có thể triển khai ngay trong thực tế.

Dự toán năm 2026 tiếp tục được triển khai và quyết toán theo quy định; dự toán năm 2027 cũng được xây dựng theo quy định hiện hành, nhằm bảo đảm quá trình thực hiện chương trình không bị gián đoạn.

Lý Hà