Tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia, nguồn lực phải sát nhu cầu người dân

ĐBQH Huỳnh Ngọc Liêm phát biểu tại buổi thảo luận tổ 7.

Ngày 19/8, Tổ 7 (gồm Đoàn ĐBQH các tỉnh Lâm Đồng và Nghệ An) thảo luận về định hướng xây dựng dự án Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) và việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành 1 chương trình.

Đặt người dân vào trung tâm

Theo Tờ trình của Chính phủ, 4 chương trình mục tiêu quốc gia được đề xuất tích hợp thành Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035, với tổng nguồn lực dự kiến khoảng 808.558 tỷ đồng.

Chương trình gồm 7 nhóm nhiệm vụ, bao quát các lĩnh vực hạ tầng, môi trường; kinh tế nông thôn, sinh kế và việc làm; giáo dục và nguồn nhân lực; y tế, dân số; văn hóa; chính sách đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi; chuyển đổi số, cơ sở dữ liệu, kiểm tra và đánh giá.

ĐBQH Huỳnh Ngọc Liêm (Lâm Đồng) cơ bản thống nhất chủ trương tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia. Tuy nhiên, ông cho rằng đây không chỉ là việc gộp 4 chương trình thành một chương trình lớn hơn, mà quan trọng là phải thiết kế lại phương thức quản trị đối với một chương trình có phạm vi rộng, liên quan trực tiếp đến đời sống của hàng chục triệu người dân, nhiều ngành, nhiều cấp.

Quang cảnh buổi thảo luận tại Tổ 7, gồm Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng và Nghệ An.

“Quan trọng là Chương trình này phát triển cái gì, và phát triển cho ai?”, ông Liêm đặt vấn đề, đồng thời nhấn mạnh người dân phải là trung tâm, chủ thể và người thụ hưởng cuối cùng của chương trình.

Theo ông Liêm, nếu chỉ nhìn vào việc hoàn thành dự án, giải ngân vốn hay các chỉ tiêu của từng ngành thì có thể xảy ra tình trạng cơ quan quản lý hoàn thành nhiệm vụ nhưng người dân chưa cảm nhận được sự phát triển.

Dự thảo xác định nguyên tắc “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, Trung ương tập trung quản lý mục tiêu, tiêu chuẩn, tiêu chí, định mức, kiểm tra và đánh giá.

ĐBQH Huỳnh Ngọc Liêm cho rằng đây là hướng đi phù hợp. Tuy nhiên, phân cấp phải được nhìn từ phía người dân, tức là chính sách phải đến gần dân hơn và giải quyết vấn đề nhanh hơn, thay vì chỉ chuyển hồ sơ từ cấp trên xuống cấp dưới.

Ông đề nghị phân cấp theo năng lực và mức độ rủi ro. Những nhiệm vụ đơn giản, sát cộng đồng cần mạnh dạn giao cho cơ sở; các nhiệm vụ phức tạp, liên ngành, tác động lớn đến đất đai, môi trường, dân cư, dữ liệu cần cơ chế thẩm định và kiểm soát phù hợp.

Phân bổ nguồn lực phải xuất phát từ nhu cầu của người dân

Theo ông Liêm, một trong những vấn đề quan trọng nhất là thay đổi tư duy phân bổ nguồn lực.

"Phải chuyển từ tư duy “chia vốn” sang tư duy giải quyết thiếu hụt của người dân”, ông nói.

Thực tế, mỗi địa bàn có một nhu cầu khác nhau. Nơi thiếu đường, nơi thiếu nước sạch; nơi thiếu sinh kế, nơi lại thiếu giáo viên, bác sĩ, đất sản xuất hoặc khả năng tiếp cận thị trường. Vì vậy, việc phân bổ không nên chỉ dựa vào các chỉ số bình quân mà phải xác định người dân đang thiếu gì và thiếu ở mức độ nào.

Các đại biểu tham dự buổi thảo luận tổ.

ĐBQH Lâm Đồng đề xuất phân bổ nguồn lực theo 3 lớp: mức độ thiếu hụt, khả năng thực hiện và kết quả phát triển.

Theo đó, nơi khó khăn hơn, thiếu hụt lớn hơn phải được ưu tiên. Những nhiệm vụ đủ điều kiện, có khả năng tạo kết quả cần được bố trí vốn kịp thời. Quan trọng nhất, việc đánh giá không chỉ dừng ở số vốn đã giải ngân mà phải đo bằng những thay đổi thực tế như thu nhập người dân, tỷ lệ thoát nghèo bền vững, khả năng tiếp cận giáo dục, y tế và hiệu quả sử dụng các công trình sau đầu tư.

Ông cũng lưu ý nguy cơ “bình quân hóa” khi sử dụng các chỉ số chung của tỉnh. Một địa phương có thể tăng trưởng nhưng một bộ phận người dân vẫn chưa được hưởng lợi tương xứng.

“Tôi cũng đề nghị giữ một mức sàn nguồn lực đối với địa bàn đặc biệt khó khăn. Nếu nơi khó khăn giải ngân chậm vì thiếu cán bộ, thiếu năng lực chuẩn bị dự án thì phản ứng đầu tiên của Nhà nước phải là hỗ trợ năng lực, không phải đơn giản cắt vốn”, ông Liêm nói.

Cần một đầu mối điều phối tổng hợp

Một vấn đề khác được ĐBQH Huỳnh Ngọc Liêm nhấn mạnh là cơ chế điều phối.

Theo ông, cuộc sống của người dân không được chia theo chức năng của các bộ, ngành. Một hộ nghèo có thể đồng thời thiếu đất sản xuất, nước sạch, việc làm; con em cần hỗ trợ học tập và người cao tuổi cần chăm sóc y tế.

Các ĐBQH thảo luận tổ.

“Nhiều lĩnh vực khác nhau, nhưng đối với người dân đó chỉ là một cuộc sống”, ông nói.

Vì vậy, nếu mỗi ngành chỉ hoàn thành phần việc của mình, các báo cáo đều đạt chỉ tiêu nhưng một hộ gia đình vẫn không thoát nghèo thì mục tiêu của chương trình chưa đạt.

Do đó, đại biểu đề nghị xác định rõ: “Một chương trình - một kế hoạch tổng thể - một hệ thống dữ liệu - một chế độ báo cáo - một đầu mối điều phối tổng hợp”. Điều phối không thể chỉ dừng ở việc nhận báo cáo, tổng hợp số liệu mà phải có quyền xử lý những vấn đề phát sinh giữa các ngành, địa phương.

Đối với các dự án liên tỉnh, liên vùng, cần quy định rõ cơ quan chủ trì, cách ghép nguồn vốn, trách nhiệm nghiệm thu và trách nhiệm cuối cùng. Qua đó, nguồn lực có thể được tổ chức theo không gian kinh tế thực tế, thay vì bị giới hạn bởi địa giới hành chính.

Lê Trang