AI trong xây dựng pháp luật: Nhận diện sớm chi phí tuân thủ của doanh nghiệp

Các đại biểu tham dự Diễn đàn.

Nhận diện sớm tác động chính sách

Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026 với chủ đề “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật trong kỷ nguyên số” diễn ra trong hai ngày 18 và 19/8 tại Hà Nội. Diễn đàn tập trung chia sẻ kinh nghiệm, định hướng hợp tác giữa các quốc gia ASEAN trong ứng dụng AI vào hoạt động pháp luật và tư pháp.

Theo Bộ trưởng Bộ Tư pháp Việt Nam Hoàng Thanh Tùng, AI không có biên giới, đòi hỏi các cơ quan pháp luật và tư pháp tăng cường hợp tác quốc tế, chia sẻ kinh nghiệm và xây dựng những cách tiếp cận có khả năng tương thích. Quá trình này cần tôn trọng sự khác biệt giữa các quốc gia nhưng vẫn hướng tới những giá trị chung.

Một nội dung đáng chú ý đối với doanh nghiệp là khả năng sử dụng AI để nâng cao chất lượng đánh giá tác động và theo dõi thi hành pháp luật.

Ông Trần Anh Tú, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp công nghệ thông tin, Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho biết, AI có thể hỗ trợ bốn nhóm công việc trong xây dựng và thi hành pháp luật.

Trước hết là rà soát hệ thống văn bản, xác định quy định có liên quan, so sánh các phiên bản và cảnh báo dấu hiệu mâu thuẫn, chồng chéo. AI cũng có thể giúp rút ngắn vòng phản hồi giữa quá trình xây dựng chính sách và thực tiễn tổ chức thi hành.

Đáng chú ý, công nghệ này có khả năng tổng hợp phản ánh của người dân, doanh nghiệp; nhận diện sớm nhóm đối tượng chịu tác động và chi phí tuân thủ. Đồng thời, AI có thể nâng cao khả năng tiếp cận pháp luật thông qua các công cụ tìm kiếm, tóm tắt và đối sánh quy định.

Nếu được triển khai trên nguồn dữ liệu chính thống, những khả năng trên có thể giúp ý kiến của doanh nghiệp được tổng hợp nhanh hơn trong quá trình xây dựng và đánh giá chính sách. Các vướng mắc phát sinh trong thực tiễn thi hành cũng có điều kiện được nhận diện sớm, thay vì chỉ được phát hiện sau một thời gian dài áp dụng.

Tuy nhiên, đây mới là khả năng ứng dụng được nêu tại Diễn đàn. Hiệu quả thực tế phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu, phạm vi sử dụng và cơ chế kiểm soát kết quả do AI tạo ra.

Theo ông Lê Tuấn Phong, Phó Vụ trưởng Vụ Công tác xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, Bộ Tư pháp Việt Nam, cần xây dựng hệ sinh thái dữ liệu pháp luật quốc gia kết hợp với bộ dữ liệu chuyên ngành đạt chuẩn, sẵn sàng cho AI.

Các cơ sở dữ liệu về văn bản quy phạm pháp luật, hồ sơ xây dựng luật, báo cáo đánh giá tác động, điều ước quốc tế, án lệ, kết quả theo dõi thi hành pháp luật và thủ tục hành chính cần được chuẩn hóa, số hóa và kết nối.

Việt Nam cũng cần từng bước nghiên cứu phát triển trợ lý AI chuyên ngành pháp luật được huấn luyện bằng dữ liệu pháp luật chính thống, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các mô hình AI đa mục đích. Công cụ này có thể hỗ trợ nghiên cứu, soạn thảo, rà soát, hợp nhất, pháp điển, kiểm tra văn bản, tổng hợp ý kiến góp ý và theo dõi thi hành pháp luật.

Con người quyết định cuối cùng

Cùng với cơ hội nâng cao hiệu quả xử lý thông tin, việc ứng dụng AI đặt ra yêu cầu rõ ràng về trách nhiệm và khả năng kiểm soát.

Ông Lê Tuấn Phong đề xuất xây dựng các nguyên tắc và hướng dẫn thống nhất về sử dụng AI trong hoạt động xây dựng, thi hành pháp luật. Trong đó, cần xác định rõ phạm vi ứng dụng, trách nhiệm của cơ quan sử dụng, cơ chế kiểm soát chất lượng, tính minh bạch, khả năng giải trình và nguyên tắc “con người quyết định cuối cùng”.

Ông Lê Tuấn Phong, Phó Vụ trưởng Vụ Công tác xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, Bộ Tư pháp.

AI có thể được ứng dụng trong toàn bộ vòng đời của văn bản quy phạm pháp luật, từ nhận diện vấn đề chính sách, đánh giá tác động, soạn thảo, lấy ý kiến, thẩm định, ban hành đến tổ chức thi hành và đánh giá hiệu quả. Tuy nhiên, kết quả do công nghệ cung cấp chỉ đóng vai trò hỗ trợ, không thay thế trách nhiệm của cơ quan và người có thẩm quyền.

Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh, AI có thể giúp soạn thảo một đạo luật nhanh hơn, nhưng trí tuệ con người và trách nhiệm quốc gia mới quyết định đạo luật đó có mang lại công bằng và phồn vinh cho xã hội hay không.

Theo ông Nguyễn Hữu Huyên, Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế, Bộ Tư pháp Việt Nam, AI đã hỗ trợ hoạt động rà soát, phát hiện chồng chéo, mâu thuẫn, hệ thống hóa, pháp điển hóa và soạn thảo văn bản. Việt Nam đang trao đổi với các nước ASEAN để phát triển sáng kiến tăng cường ứng dụng AI trong xây dựng, thực thi pháp luật và tiến tới tham gia xây dựng khuôn khổ pháp lý chung của ASEAN về AI.

Xu hướng được các đại biểu đề cập là chuyển từ tư duy “quản lý AI” sang “quản trị AI”, lấy quản trị rủi ro, khuyến khích đổi mới sáng tạo và bảo vệ lợi ích công làm nền tảng.

Với doanh nghiệp, giá trị của AI trong lĩnh vực pháp luật không chỉ nằm ở khả năng tra cứu nhanh. Quan trọng hơn là công nghệ có thể hỗ trợ đưa phản ánh từ thực tiễn vào quá trình xây dựng chính sách, nhận diện sớm chi phí tuân thủ và giúp hệ thống pháp luật dễ tiếp cận hơn. Điều kiện tiên quyết là dữ liệu phải chính xác và quyết định cuối cùng vẫn thuộc về con người.

Mai Thoa