Thúc đẩy hệ sinh thái giải quyết tranh chấp ngoài tòa án

Ông Joseph Catanzariti AM, Hòa giải viên và Cố vấn Chiến lược đến từ Australia trao đổi tại hội thảo. Ảnh: SGU.

Ngày 20/8, Viện Nghiên cứu Kinh tế - Xã hội (RISE) thuộc Trường Đại học Sài Gòn phối hợp với Quỹ Konrad Adenauer Stiftung (KAS) tại Việt Nam tổ chức Hội thảo khoa học quốc tế với chủ đề “Nâng cao hiệu quả các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế (ADR) trong giải quyết tranh chấp thương mại và đầu tư tại TPHCM”.

Hội thảo quy tụ các chuyên gia pháp lý, hòa giải viên, trọng tài viên đến từ Australia, Đức; đại diện các tổ chức Việt Nam và quốc tế; cùng cơ quan quản lý nhà nước, tòa án, thi hành án, luật sư, cộng đồng doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp nước ngoài.

Trong bối cảnh TPHCM đang tích cực chuyển mình trở thành trung tâm tài chính quốc tế, các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế (ADR), gồm hòa giải (Mediation), trọng tài (Arbitration) và đàm phán (Negotiation), ngày càng giữ vai trò quan trọng trong duy trì môi trường kinh doanh minh bạch, an toàn và hấp dẫn nhà đầu tư.

Tuy nhiên, việc thực thi ADR tại Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Trước hết, nhận thức và năng lực thực thi của cộng đồng doanh nghiệp về ADR còn hạn chế.

Việc công nhận và cho thi hành phán quyết trọng tài, kết quả hòa giải thành vẫn gặp không ít khó khăn ở khâu thi hành án, trong khi lực lượng chuyên gia am hiểu sâu về thương mại và kinh tế số quốc tế chưa nhiều.

Bên cạnh đó, các tranh chấp phức tạp đang gia tăng nhanh cả về số lượng lẫn quy mô, từ tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa, tranh chấp giữa nhà đầu tư FDI và đối tác trong nước đến các tranh chấp trong lĩnh vực công nghệ và số hóa.

PGS. TS. Nguyễn Phan Thu Hằng, Phó Viện trưởng Viện RISE, Trưởng ban tổ chức hội thảo phát biểu khai mạc hội thảo. Ảnh: SGU.

PGS.TS. Nguyễn Phan Thu Hằng, Phó Viện trưởng RISE, Trưởng ban tổ chức hội thảo, cho rằng TPHCM đang đẩy mạnh cải thiện môi trường đầu tư, nâng cao năng lực cạnh tranh và hướng tới vai trò trung tâm tài chính quốc tế.

Vì vậy, việc hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả, chuyên nghiệp, phù hợp với thông lệ quốc tế ngày càng trở nên cấp thiết đối với cộng đồng doanh nghiệp, nhà đầu tư và các cơ quan thực thi pháp luật.

ADR ngày càng giữ vai trò quan trọng trong môi trường đầu tư quốc tế

Tham luận tại hội thảo, GS.TS. Mai Hồng Quỳ, Chuyên gia Viện RISE, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), Hòa giải viên Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC), đã phân tích quá trình hình thành, các giá trị cốt lõi và xu hướng phát triển mạnh mẽ của các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế (ADR) trên thế giới cũng như tại Việt Nam.

Đồng thời, chuyên gia nhấn mạnh vai trò quan trọng của Nhà nước trong thúc đẩy và hoàn thiện cơ chế ADR.

GS.TS. Mai Hồng Quỳ trình bày tham luận tại phiên tổng thể.

Theo GS.TS. Mai Hồng Quỳ, số liệu từ Tòa Trọng tài ICC năm 2024 cho thấy giá trị của ADR không chỉ nằm ở những định hướng hay khẩu hiệu, mà được phản ánh trực tiếp qua quy mô và giá trị các tranh chấp mà những thiết chế này đang giải quyết.

Cụ thể, ICC đã thụ lý mới 841 vụ việc trong năm 2024, với tổng giá trị các tranh chấp mới khoảng 102 tỷ USD. Tính đến cuối năm, tổng khối lượng vụ việc đang được thụ lý lên tới khoảng 354 tỷ USD.

Tại Việt Nam, khung thể chế dành cho các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế hiện đã tương đối đầy đủ. Dư địa phát triển của các mô hình ADR, đặc biệt là hòa giải và trọng tài thương mại, trên thực tế vẫn còn rất lớn.

Tuy nhiên, theo GS.TS. Mai Hồng Quỳ, cơ hội luôn đi kèm với những thách thức tương ứng. Một vấn đề đáng lưu ý là các cơ quan hành chính nhà nước hoàn toàn có thể trở thành bị đơn trong các tranh chấp đầu tư quốc tế.

Đây là nội dung các cơ quan nhà nước cần đặc biệt lưu tâm trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng.

Quá trình hội nhập mang lại dòng vốn đầu tư mạnh mẽ nhưng cũng đi kèm hàng loạt nghĩa vụ pháp lý khắt khe.

Khi tham gia các hiệp định bảo hộ đầu tư, Việt Nam cam kết cho phép nhà đầu tư nước ngoài khởi kiện trực tiếp Nhà nước ra trọng tài quốc tế nếu cho rằng quyền lợi của mình bị xâm phạm. Đây chính là cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước (ISDS).

Tháo gỡ điểm nghẽn, xây dựng hệ sinh thái ADR tại TPHCM

Từ thực tiễn trên, hội thảo tập trung cập nhật lộ trình lập pháp và các xu hướng quốc tế trong lĩnh vực ADR, qua đó tiếp cận những xu hướng phát triển mới của trọng tài quốc tế và hòa giải thương mại để phục vụ trực tiếp quá trình hoàn thiện văn bản quy phạm pháp luật và hoạch định chính sách vĩ mô.

Một nội dung được các chuyên gia đặc biệt quan tâm là tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành, tháo gỡ những rào cản trong mối quan hệ giữa tòa án, trọng tài và thi hành án, nhất là trong công nhận và cho thi hành phán quyết trọng tài, kết quả hòa giải thành.

Hội thảo khoa học quốc tế “Nâng cao hiệu quả các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế (ADR) trong giải quyết tranh chấp thương mại và đầu tư tại TPHCM”. Ảnh: SGU.

Bên cạnh hoàn thiện thể chế và cơ chế phối hợp, các chuyên gia cũng đề xuất xây dựng, hoàn thiện hệ sinh thái ADR Hub tại TPHCM.

Mô hình này cần tiếp thu ý kiến thực tiễn từ góc độ quản lý nhà nước và cộng đồng doanh nghiệp, hướng tới hình thành trung tâm giải quyết tranh chấp chất lượng cao, phù hợp với định hướng phát triển trung tâm tài chính quốc tế của thành phố.

Việc xây dựng một hệ sinh thái ADR chuyên nghiệp, hiệu quả không chỉ góp phần giảm áp lực cho hệ thống tòa án mà còn tạo thêm cơ chế bảo vệ quyền lợi của doanh nghiệp, nhà đầu tư, qua đó củng cố niềm tin và nâng cao sức hấp dẫn của môi trường đầu tư tại TPHCM.

Mạnh Tùng