Ngăn nguy cơ lợi dụng hiến tạng để che giấu dấu vết tội phạm

Sáng 21/10, sau khi nghe các Tờ trình của Chính phủ tại Hội trường, Tổ 3, gồm Đoàn ĐBQH TP. Hải Phòng, tỉnh Lạng Sơn và tỉnh Hà Tĩnh, thảo luận tại tổ về 3 nội dung: dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi); dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trẻ em, Luật Người khuyết tật, Luật Khám bệnh, chữa bệnh, Luật Dược, Luật Người cao tuổi và Luật Bảo hiểm y tế; dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Trưởng Đoàn ĐBQH TP. Hải Phòng Lê Ngọc Châu, Tổ trưởng Tổ 3, điều hành phiên thảo luận. Ảnh: Lâm Hiển

Góp ý dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), ĐBQH Hứa Đức Việt (Lạng Sơn) cơ bản tán thành sự cần thiết sửa đổi Luật, song đề nghị làm rõ một số quy định nhằm bảo vệ quyền lợi người hiến và phòng ngừa nguy cơ lợi dụng hoạt động hiến, ghép mô, bộ phận cơ thể người.

Tránh nguy cơ mất chứng cứ trong các vụ án

Một trong những vấn đề được đại biểu Hứa Đức Việt đặc biệt lưu ý là quy định về lấy mô, bộ phận cơ thể từ người chết não, chết tuần hoàn có dấu hiệu liên quan đến vụ án hoặc cần giám định pháp y.

Theo đại biểu, dự thảo Luật ngày 10/9/2026 từng quy định, đối với những trường hợp này, cơ sở khám bệnh, chữa bệnh phải kịp thời thông báo và phối hợp với cơ quan pháp y, cơ quan có thẩm quyền trước khi tiến hành lấy mô, bộ phận cơ thể. Tuy nhiên, quy định đã được bỏ khỏi dự thảo ngày 3/10/2026.

Đại biểu lo ngại việc bỏ quy định có thể tạo ra khoảng trống pháp lý, dẫn đến nguy cơ mất chứng cứ phục vụ điều tra hình sự, thậm chí bị lợi dụng để "phi tang dấu vết án mạng dưới vỏ bọc hiến tạng nhân đạo".

ĐBQH Hứa Đức Việt (Lạng Sơn) phát biểu

Vì vậy, đại biểu đề nghị khôi phục quy định về trách nhiệm thông báo, phối hợp với cơ quan pháp y và cơ quan có thẩm quyền trước khi lấy mô, bộ phận cơ thể trong những trường hợp có dấu hiệu liên quan đến vụ án hoặc cần giám định pháp y.

Cùng với yêu cầu bảo đảm an toàn pháp lý trong quá trình lấy tạng, đại biểu cho rằng cần làm rõ cách xác định nguyện vọng hiến của người đã chết não, chết tuần hoàn.

Theo dự thảo, trường hợp không đăng ký hiến thì trước khi chết, người hiến phải có nguyện vọng hiến mô. Tuy nhiên, hình thức thể hiện nguyện vọng này chưa được quy định cụ thể, có thể phát sinh tranh chấp sau khi người hiến qua đời.

Đại biểu đề nghị nghiên cứu công nhận các hình thức thể hiện nguyện vọng như văn bản riêng, di chúc, ghi âm, ghi hình, thông tin trong hồ sơ bệnh án hoặc hình thức hợp pháp khác. Đối với trường hợp đã đăng ký hiến, cần xác định rõ hình thức, nơi tiếp nhận đăng ký và phương thức kiểm tra, xác nhận thông tin.

Đồng thời, trách nhiệm pháp lý của người đại diện xác nhận nguyện vọng hiến cần được làm rõ, tập trung vào trường hợp cố ý cung cấp thông tin giả mạo hoặc làm sai lệch tài liệu, tránh quy định chung chung khiến người đại diện e ngại.

Bảo vệ quyền tự quyết của người hiến tạng

Một vấn đề khác được đại biểu Hứa Đức Việt quan tâm là phạm vi khái niệm "thành viên gia đình" trong dự thảo Luật.

Theo đại biểu, khái niệm này được dẫn chiếu theo Luật Hôn nhân và gia đình, có phạm vi khá rộng, bao gồm cả cô, dì, chú, bác, cha mẹ vợ, cha mẹ chồng... Trong khi đó, dự thảo sử dụng quan hệ gia đình làm căn cứ để áp dụng nhiều quy định quan trọng như miễn đăng ký chờ ghép, điều kiện hiến tạng khi còn sống và quyền đồng ý hiến tạng, hiến xác sau khi chết.

Các Đại biểu Quốc hội nghe các Tờ trình của Chính phủ sáng 21/10 Ảnh: Phạm Thắng

Đại biểu cảnh báo phạm vi quá rộng, nếu thiếu cơ chế xác minh chặt chẽ, có thể làm tăng nguy cơ giả mạo quan hệ thân nhân, đồng thời tạo áp lực tâm lý buộc người trong gia đình phải hiến tạng.

Vì vậy, đại biểu đề nghị giới hạn người có quyền đồng ý hiến sau khi chết ở vợ, chồng, cha, mẹ, con, anh chị em ruột. Đối với trường hợp hiến tạng khi còn sống, cần quy định phương thức xác minh quan hệ thân nhân chặt chẽ để phòng ngừa hành vi lợi dụng.

Đặc biệt, đại biểu đề nghị xem xét nâng độ tuổi được hiến mô tái sinh khi còn sống lên từ đủ 18 tuổi, thay vì cho phép người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi và trẻ dưới 15 tuổi hiến mô để điều trị cho người thân trong một số trường hợp như dự thảo.

Theo đại biểu, người từ đủ 18 tuổi có đầy đủ năng lực hành vi dân sự, có khả năng tự cân nhắc những nguy cơ, hậu quả đối với sức khỏe trước khi quyết định hiến. Quy định này cũng nhằm bảo vệ người chưa thành niên trước nguy cơ bị tác động, gây sức ép hoặc lợi dụng quan hệ gia đình, huyết thống.

"Quyền tự quyết đối với cơ thể mình không thể bị thay thế bởi nhu cầu ghép mô của người thân", đại biểu nhấn mạnh.

Liên quan đến hoạt động thương mại, đại biểu Hứa Đức Việt băn khoăn khi dự thảo mở rộng phạm vi đối với tế bào miễn dịch trị liệu, các loại tế bào khác và huyết tương, trong khi cơ chế phân loại nguy cơ, giám sát sử dụng chưa được quy định đầy đủ.

Theo đại biểu, điều này có thể dẫn đến nguy cơ cung ứng sản phẩm tế bào chưa được kiểm chứng về an toàn, hiệu quả, đồng thời chưa làm rõ ranh giới với các sản phẩm thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Dược và kỹ thuật mới theo Luật Khám bệnh, chữa bệnh.

Riêng đối với huyết tương, đại biểu lưu ý sự chưa thống nhất giữa quy định cho phép thương mại hóa với quy định xác định máu là mô và cấm mua bán mô. Do đó, cần làm rõ phạm vi hoạt động thương mại, chỉ áp dụng đối với sản phẩm đã được đăng ký, cấp phép; đồng thời quy định giới hạn tần suất hiến huyết tương và tiêu chuẩn sàng lọc nghiêm ngặt để bảo vệ sức khỏe người hiến.

Đại biểu cũng đề nghị làm rõ cách phân loại mô tái sinh, mô không tái sinh và bộ phận cơ thể người. Những trường hợp có tính ranh giới như một phần gan, phổi, tủy xương hay tụy có thể dẫn đến cách hiểu khác nhau giữa các cơ sở y tế, ảnh hưởng đến việc áp dụng cơ chế điều phối quốc gia và các điều kiện thẩm định.

Để khắc phục, đại biểu kiến nghị giao Bộ trưởng Bộ Y tế ban hành danh mục phân loại kèm mức quản lý tương ứng ngay khi Luật có hiệu lực, bảo đảm thống nhất trong hoạt động hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người.

Tin: Hà Lan; Ảnh: Lâm Hiển