Mở rộng quyền hiến mô, tạng phải đi đôi với bảo vệ người hiến và ngăn chặn thương mại hóa

Phân định rõ chi phí chuyên môn và hoạt động thương mại

Tán thành sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác, ĐBQH Phan Thị Thùy Linh (Thanh Hóa) đánh giá, sau 20 năm thi hành, Luật năm 2006 đã góp phần thúc đẩy sự phát triển của kỹ thuật ghép tạng tại Việt Nam, tạo thêm cơ hội sống cho hàng nghìn người bệnh. Tuy nhiên, thực tiễn đã phát sinh nhiều kỹ thuật và hoạt động mới như hiến sau chết tuần hoàn, ghép đổi chéo, ghép cho người nước ngoài, tế bào gốc và sản phẩm từ mô nhưng chưa được pháp luật điều chỉnh đầy đủ.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Doãn Anh cùng các ĐBQH tham dự thảo luận tổ. Ảnh: An Nhiên

Đại biểu cho rằng, việc mở rộng phạm vi điều chỉnh, quyền hiến mô, bộ phận cơ thể người là cần thiết, bởi mỗi ca ghép đều mang lại cơ hội sống cho người bệnh. Tuy nhiên, mở rộng quyền hiến đến đâu thì cơ chế bảo vệ người hiến và ngăn chặn mua bán phải chặt chẽ đến đó, tránh tạo kẽ hở cho hoạt động môi giới, trục lợi, ảnh hưởng đến niềm tin của xã hội đối với việc hiến tặng.

Quan tâm đến nguyên tắc không thương mại hóa, đại biểu Phan Thị Thùy Linh chỉ rõ, Điều 3 và Điều 5 của dự thảo luật đã xác định nguyên tắc hiến, lấy, ghép vì mục đích nhân đạo, không vì mục đích thương mại và nghiêm cấm mua bán mô, bộ phận cơ thể người. Tuy nhiên, các quy định này lại loại trừ tế bào gốc và huyết tương khỏi phạm vi áp dụng nguyên tắc không thương mại hóa. Trong khi đó, khoản 5 Điều 16 quy định việc thu nhận, sử dụng huyết tương và tế bào gốc phục vụ cả mục đích điều trị và mục đích thương mại.

ĐBQH Phan Thị Thùy Linh (Thanh Hóa) phát biểu thảo luận tổ. Ảnh: An Nhiên

Theo đại biểu, khi xem xét đồng thời các quy định trên có thể dẫn đến cách hiểu rằng tế bào gốc và huyết tương được phép mua bán trực tiếp. Vì vậy, cần quy định rõ ràng, tránh những cách hiểu khác nhau trong quá trình thực thi.

Đồng tình với quan điểm của cơ quan thẩm tra về việc giữ nhất quán nguyên tắc không thương mại hóa, đại biểu nhấn mạnh sự cần thiết phải phân biệt giữa chi phí và giá. Theo đó, các hoạt động lấy, bảo quản, vận chuyển, ghép mô, bộ phận cơ thể người phát sinh chi phí chuyên môn và những chi phí này được thu hợp pháp. Tuy nhiên, bản thân mô, bộ phận cơ thể người không có giá và không được phép mua bán. Nguyên tắc này cũng cần được áp dụng đối với tế bào gốc và huyết tương.

“Cơ quan soạn thảo cần quy định rõ ba nhóm nội dung ngay trong dự thảo luật. Đó là: những loại mô, bộ phận cơ thể người tuyệt đối không được thương mại hóa; những sản phẩm sau xử lý bằng công nghệ được phép cung ứng có thu phí, kèm theo điều kiện và cơ chế kiểm soát chất lượng, giá; những khoản chi phí hợp pháp được thu trong quá trình lấy, bảo quản và ghép” - đại biểu Phan Thị Thùy Linh nhấn mạnh.

Toàn cảnh thảo luận tổ. Ảnh: An Nhiên

Cùng với đó, đại biểu lưu ý, hiện nước ta chưa có bộ tiêu chuẩn quốc gia về tế bào và sản phẩm từ tế bào, trong khi trên thị trường đã xuất hiện tế bào gốc không rõ nguồn gốc. Việc dự thảo chỉ quy định yêu cầu “bảo đảm tiêu chuẩn, quy chuẩn tương ứng” là chưa đủ. Do đó, cần bổ sung trách nhiệm của Bộ Y tế trong việc sớm ban hành bộ tiêu chuẩn này, đồng thời thiết lập cơ chế hậu kiểm độc lập đối với các cơ sở nuôi cấy tế bào, ngăn chặn tình trạng thương mại hóa dưới danh nghĩa nghiên cứu khoa học.

Thiết lập cơ chế kiểm chứng độc lập, bảo đảm tính tự nguyện của người hiến

Đối với quy định về độ tuổi và điều kiện hiến, đại biểu Phan Thị Thùy Linh đặc biệt quan tâm đến cơ chế bảo vệ người chưa thành niên. Dự thảo luật bổ sung quy định cho phép người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh khi còn sống cho thành viên gia đình nếu không có người hiến trưởng thành phù hợp; việc đăng ký hiến của người dưới 18 tuổi phải được người đại diện theo pháp luật đồng ý.

Các ĐBQH tham dự thảo luận tổ. Ảnh: An Nhiên

Đáng chú ý, dự thảo cho phép lấy mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi sau khi chết não, chết tuần hoàn, kể cả trường hợp nguyện vọng hiến trước đó chỉ được thể hiện bằng lời nói và được người đại diện theo pháp luật xác nhận.

Bày tỏ băn khoăn về quy định này, đại biểu phân tích, nếu nguyện vọng hiến bằng lời nói chỉ do người đại diện xác nhận, đồng thời chính người đại diện cũng là người quyết định đồng ý cho hiến, thì một người vừa thực hiện vai trò làm chứng, vừa có quyền quyết định mà không có cơ chế kiểm chứng độc lập.

Theo đại biểu, trẻ em và người phụ thuộc là những đối tượng dễ chịu sức ép từ gia đình. Vì vậy, chỉ dựa vào sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật là chưa đủ để bảo đảm tính tự nguyện thực chất.

Các ĐBQH tỉnh Gia Lai tham dự thảo luận tổ. Ảnh: An Nhiên

Đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo làm rõ chủ thể có quyền đồng ý, giá trị pháp lý của ý chí người chưa thành niên, phương thức kiểm chứng nguyện vọng hiến bằng lời nói và sự cần thiết có người xác nhận hoặc chứng kiến độc lập. Việc mở rộng quyền hiến cho người chưa thành niên cần đi kèm một lớp bảo vệ bổ sung, bảo đảm tính minh bạch và ý nghĩa nhân văn của đạo luật.

Liên quan đến khái niệm “thành viên gia đình”, đại biểu chỉ rõ, Điều 19 dự thảo quy định người đủ 18 tuổi được hiến khi còn sống cho thành viên gia đình, nhưng phải đủ 25 tuổi mới được hiến cho người ngoài gia đình. Tuy nhiên, khoản 17 Điều 2 lại xác định phạm vi thành viên gia đình khá rộng, bao gồm cô, dì, chú, bác, anh chị em dâu, rể và họ hàng xa.

Theo đại biểu, việc quy định phạm vi thành viên gia đình quá rộng có thể làm giảm ý nghĩa của cơ chế bảo vệ người hiến từ 18 đến dưới 25 tuổi. Vì vậy, đại biểu đề nghị thu hẹp phạm vi thành viên gia đình đối với nhóm người hiến này.

Một nội dung khác được đại biểu đặc biệt nhấn mạnh là cần tiếp tục duy trì Hội đồng tư vấn lấy, ghép bộ phận cơ thể người. Đại biểu tán thành quan điểm của cơ quan thẩm tra về việc không bỏ Hội đồng này như đề xuất tại dự thảo luật.

Theo quy định hiện hành, đối với trường hợp người còn sống hiến thận hoặc một phần gan, Hội đồng độc lập có trách nhiệm xem xét điều kiện sức khỏe, mức độ nhận thức về rủi ro và tính tự nguyện của người hiến. Đây là cơ chế cần thiết nhằm ngăn ngừa nguy cơ ép buộc, mua chuộc trong hoạt động hiến, ghép mô, bộ phận cơ thể người.

Đại biểu cho rằng, khi dự thảo mở rộng quyền hiến cho người từ đủ 25 tuổi, kể cả hiến cho người không có quan hệ thân thích, nguy cơ lợi dụng để mua bán bộ phận cơ thể người càng cần được kiểm soát chặt chẽ. Do đó, việc duy trì Hội đồng tư vấn độc lập là cần thiết để bảo vệ người hiến và bảo đảm tính minh bạch trong hoạt động ghép tạng.

Nhấn mạnh yêu cầu xuyên suốt trong quá trình hoàn thiện dự thảo luật, đại biểu Phan Thị Thùy Linh đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu, tiếp thu các ý kiến để đạo luật vừa mở rộng cơ hội cứu chữa cho người bệnh, vừa bảo vệ hiệu quả quyền và lợi ích của người hiến.

Đào Cảnh