Hạ đường huyết không chỉ ở người tiểu đường, cách phát hiện sớm

Đây là tình trạng thường gặp ở người mắc đái tháo đường, nhất là những người đang điều trị bằng insulin hoặc một số thuốc hạ đường huyết. Tuy nhiên, hạ đường huyết cũng có thể xảy ra ở người không mắc đái tháo đường do nhiều nguyên nhân khác nhau.

Nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời, hạ đường huyết có thể gây lú lẫn, co giật, mất ý thức, hôn mê và trong trường hợp nặng có thể đe dọa tính mạng.

1. Nguyên nhân phổ biến gây hạ đường huyết

Ở người mắc đái tháo đường, thuốc điều trị là một trong những nguyên nhân thường gặp nhất gây hạ đường huyết. Tình trạng này có thể xảy ra khi người bệnh sử dụng insulin hoặc một số thuốc hạ đường huyết với liều cao hơn nhu cầu thực tế.

Tiêm nhầm loại insulin, tiêm quá liều, dùng thuốc nhưng bỏ bữa hoặc ăn ít hơn bình thường đều có thể khiến đường huyết giảm quá mức. Nguy cơ cũng tăng khi người bệnh vận động thể lực nhiều hơn thường ngày nhưng không điều chỉnh chế độ ăn hoặc thuốc phù hợp.

Do đó, người bệnh cần sử dụng thuốc đúng liều, đúng thời điểm theo hướng dẫn của bác sĩ, không tự ý tăng hoặc giảm liều.

2. Cơ thể điều chỉnh lượng đường trong máu như thế nào?

Glucose là nguồn năng lượng quan trọng của cơ thể, đặc biệt đối với não. Sau khi ăn, carbohydrate trong thức ăn được tiêu hóa và chuyển hóa thành glucose, đi vào máu. Khi đường huyết tăng, tuyến tụy tiết insulin. Hormone này giúp glucose đi từ máu vào các tế bào để sử dụng làm năng lượng, đồng thời thúc đẩy việc dự trữ glucose dư thừa tại gan dưới dạng glycogen.

Khi cơ thể không được cung cấp thức ăn trong vài giờ, đường huyết bắt đầu giảm. Khi đó, tuyến tụy giảm tiết insulin và tăng tiết glucagon, một hormone có tác dụng ngược với insulin. Glucagon kích thích gan phân giải glycogen thành glucose và giải phóng vào máu, qua đó giúp duy trì đường huyết trong giới hạn cần thiết.

Hạ đường huyết cũng có thể xảy ra ở người không mắc đái tháo đường do nhiều nguyên nhân khác nhau. Ảnh AI

Khi nhịn đói lâu hơn, lượng glycogen dự trữ trong gan giảm. Cơ thể bắt đầu huy động chất béo và các nguồn năng lượng khác để đáp ứng nhu cầu. Quá trình chuyển hóa chất béo tạo ra các thể ketone, có thể được sử dụng làm năng lượng, đặc biệt khi cơ thể thiếu glucose kéo dài.

Tuy nhiên, ở những người suy dinh dưỡng, mắc bệnh nặng hoặc có rối loạn chuyển hóa, khả năng duy trì đường huyết có thể bị suy giảm và dẫn đến hạ đường huyết.

3. Nguyên nhân hạ đường huyết ở người mắc đái tháo đường

Người mắc đái tháo đường có nguy cơ hạ đường huyết chủ yếu liên quan đến điều trị. Ở đái tháo đường type 1, cơ thể không sản xuất đủ insulin; trong khi ở type 2, cơ thể giảm đáp ứng với insulin và có thể dần suy giảm khả năng sản xuất insulin.

Insulin và một số thuốc hạ đường huyết giúp kiểm soát lượng glucose trong máu, nhưng nếu liều thuốc quá cao so với nhu cầu của cơ thể, đường huyết có thể giảm xuống quá thấp.

Ngoài dùng thuốc không phù hợp, hạ đường huyết còn có thể xảy ra khi người bệnh bỏ bữa, ăn không đủ carbohydrate, uống rượu, tăng cường độ vận động hoặc thay đổi lịch sinh hoạt mà không điều chỉnh thuốc và chế độ ăn.

Vì vậy, người mắc đái tháo đường cần theo dõi đường huyết theo hướng dẫn, ăn uống đều đặn và trao đổi với bác sĩ khi có thay đổi về chế độ ăn, vận động hoặc tình trạng sức khỏe.

4. Nguyên nhân hạ đường huyết ở người không mắc đái tháo đường

Hạ đường huyết ở người không mắc đái tháo đường ít gặp hơn nhưng vẫn có thể xảy ra. Một số nguyên nhân cần lưu ý gồm:

Dùng thuốc: Người không mắc đái tháo đường có thể vô tình sử dụng nhầm thuốc hạ đường huyết của người khác. Một số thuốc khác, chẳng hạn quinine, cũng có thể gây hạ đường huyết trong một số trường hợp.
Uống rượu quá mức: Rượu có thể ức chế quá trình gan tạo glucose và giải phóng glucose vào máu, đặc biệt khi uống nhiều trong lúc đói. Vì vậy, uống nhiều rượu khi không ăn đủ có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết.
Bệnh lý gan, thận hoặc tim nặng: Gan đóng vai trò quan trọng trong việc dự trữ và giải phóng glucose. Khi chức năng gan suy giảm nghiêm trọng, khả năng duy trì đường huyết có thể bị ảnh hưởng. Bệnh thận hoặc suy tim tiến triển cũng có thể làm tăng nguy cơ rối loạn đường huyết.
Nhịn đói hoặc suy dinh dưỡng kéo dài: Khi không được cung cấp đủ năng lượng, lượng glycogen dự trữ trong gan có thể cạn kiệt. Cơ thể không đủ nguyên liệu để duy trì đường huyết, đặc biệt ở người suy dinh dưỡng hoặc mắc bệnh mạn tính nặng.
Tăng tiết insulin: Một số trường hợp hiếm gặp có thể do insulinoma, một loại u của tế bào beta tuyến tụy có khả năng tiết insulin quá mức, khiến đường huyết giảm bất thường.
Thiếu hormone: Các bệnh lý ảnh hưởng đến tuyến thượng thận hoặc tuyến yên có thể làm giảm các hormone tham gia duy trì đường huyết, từ đó gây hạ đường huyết.

Hạ đường huyết sau bữa ăn

Một số người có thể xuất hiện các triệu chứng hạ đường huyết trong vài giờ sau khi ăn, được gọi là hạ đường huyết phản ứng. Tình trạng này có thể liên quan đến việc cơ thể tiết insulin quá mức sau bữa ăn.

Hạ đường huyết phản ứng có thể gặp ở một số người sau phẫu thuật dạ dày, chẳng hạn phẫu thuật giảm cân hoặc các phẫu thuật làm thay đổi quá trình thức ăn đi qua đường tiêu hóa. Khi thức ăn xuống ruột nhanh, glucose có thể được hấp thu nhanh và kích thích cơ thể tiết insulin nhiều hơn, khiến đường huyết giảm sau đó.

Người có biểu hiện nghi ngờ hạ đường huyết như run rẩy, vã mồ hôi, đói cồn cào, tim đập nhanh, chóng mặt, lú lẫn hoặc yếu mệt cần được kiểm tra đường huyết và tìm nguyên nhân, đặc biệt nếu các triệu chứng tái diễn.

Hạ đường huyết có nhiều nguyên nhân khác nhau và không nên tự điều trị kéo dài mà không xác định nguyên nhân. Việc nhận biết yếu tố nguy cơ, sử dụng thuốc đúng chỉ định, duy trì chế độ ăn phù hợp và thăm khám khi có triệu chứng bất thường sẽ giúp hạn chế những biến chứng nguy hiểm.

BS Nguyễn Văn Bàng