Bệnh không lây nhiễm - 'đại dịch thầm lặng' đe dọa sức khỏe cộng đồng

Gánh nặng bệnh không lây nhiễm không chỉ nằm ở số người mắc bệnh mà còn kéo dài qua nhiều năm điều trị, biến chứng, giảm chất lượng cuộc sống và tạo áp lực lên gia đình, hệ thống y tế và nền kinh tế.

Gánh nặng bệnh tật không chỉ nằm ở số người tử vong

Trong những thập kỷ qua, mô hình bệnh tật tại Việt Nam đã có nhiều thay đổi. Bên cạnh các bệnh truyền nhiễm, bệnh không lây nhiễm ngày càng nổi lên như một trong những thách thức lớn nhất đối với sức khỏe cộng đồng.

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), các bệnh không lây nhiễm, gồm bệnh tim mạch, ung thư, bệnh hô hấp mạn tính và đái tháo đường là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong tại Việt Nam, chiếm khoảng 80% số ca tử vong, trong đó nhiều trường hợp là tử vong sớm.

Những con số này cho thấy bệnh không lây nhiễm không còn là vấn đề riêng của một nhóm người cao tuổi hay của ngành y tế. Đây đã trở thành vấn đề sức khỏe cộng đồng, liên quan trực tiếp đến chất lượng cuộc sống, khả năng lao động, chi phí chăm sóc y tế và sự phát triển kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, những con số về tử vong mới chỉ phản ánh một phần của vấn đề. Khác với nhiều bệnh cấp tính, bệnh không lây nhiễm thường có diễn biến kéo dài, đòi hỏi người bệnh phải theo dõi và điều trị lâu dài. Một người mắc bệnh tim mạch, đái tháo đường hoặc bệnh hô hấp mạn tính có thể phải sử dụng thuốc, tái khám và kiểm soát sức khỏe trong nhiều năm.

Nếu bệnh không được phát hiện và quản lý hiệu quả, nguy cơ biến chứng có thể gia tăng, ảnh hưởng đến khả năng lao động và chất lượng cuộc sống. Với gia đình, một bệnh mạn tính kéo dài đồng nghĩa với chi phí điều trị liên tục, thời gian chăm sóc và những thay đổi lâu dài trong sinh hoạt.

Nói cách khác, bài toán của bệnh không lây nhiễm không chỉ là "có bao nhiêu người mắc bệnh", mà còn là bao nhiêu người chưa được phát hiện, bao nhiêu người chưa được điều trị và bao nhiêu người chưa được quản lý hiệu quả.

Bệnh không lây nhiễm đang tạo ra gánh nặng lớn đối với sức khỏe cộng đồng, đòi hỏi tăng cường phòng bệnh, phát hiện sớm và quản lý sức khỏe người dân ngay từ tuyến cơ sở.

Bệnh không lây nhiễm lấy đi nhiều năm sống khỏe

Theo WHO, tại Việt Nam, nhiều trường hợp tử vong do bệnh không lây nhiễm xảy ra khi người bệnh còn trẻ hoặc đang trong độ tuổi lao động. Điều này khiến gánh nặng của bệnh không chỉ được tính bằng số năm tuổi thọ bị mất mà còn bằng những năm sống khỏe, khả năng làm việc và đóng góp cho gia đình, xã hội bị suy giảm.

Một người mắc bệnh mạn tính ở tuổi lao động có thể phải giảm thời gian làm việc, nghỉ việc hoặc cần người thân hỗ trợ. Nếu bệnh tiến triển đến biến chứng, khả năng tự chăm sóc và chất lượng cuộc sống cũng có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Vì vậy, tác động của bệnh không lây nhiễm có thể là gánh nặng kinh tế đối với gia đình, sự suy giảm năng suất lao động và áp lực ngày càng lớn đối với hệ thống chăm sóc sức khỏe.

Đây cũng là lý do WHO xác định bệnh không lây nhiễm là những bệnh cần được quan tâm không chỉ ở khía cạnh điều trị mà còn ở việc giảm tử vong sớm và bảo vệ những năm sống khỏe của người dân.

Tăng cường quản lý tăng huyết áp, đái tháo đường và các bệnh mạn tính tại tuyến y tế cơ sở giúp người dân tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe thuận tiện hơn.

Người dân cần làm gì?

Từ thực tế bệnh không lây nhiễm đang chiếm khoảng 80% số ca tử vong tại Việt Nam, ngành Y tế đặt ra yêu cầu chuyển mạnh từ cách tiếp cận tập trung vào điều trị sang chủ động phòng bệnh và tăng cường chăm sóc sức khỏe ban đầu.

Một trong những việc thiết thực là mỗi người cần biết những chỉ số sức khỏe cơ bản của mình, chẳng hạn huyết áp, đường huyết hoặc các chỉ số khác theo tư vấn của nhân viên y tế. Với những người đã được chẩn đoán bệnh mạn tính, việc quan trọng không kém là tuân thủ điều trị và duy trì theo dõi thường xuyên, thay vì tự ý ngừng thuốc khi thấy cơ thể khỏe hơn.

Thứ nhất, đừng chờ có triệu chứng mới quan tâm đến sức khỏe. Những người có nguy cơ hoặc thuộc nhóm được khuyến nghị sàng lọc cần chủ động thực hiện kiểm tra phù hợp. Đặc biệt, huyết áp là một chỉ số đơn giản nhưng quan trọng. WHO lưu ý tăng huyết áp có thể không gây triệu chứng và chỉ có thể phát hiện thông qua đo huyết áp.

Thứ hai, nếu đã được chẩn đoán bệnh mạn tính, cần quản lý bệnh lâu dài. Không nên tự ý bỏ thuốc hoặc ngừng theo dõi. Việc điều trị cần tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ và được điều chỉnh khi cần thiết.

Thứ ba, hãy kiểm tra thường xuyên tại y tế cơ sở. Theo ghi nhận, tại Việt Nam, việc tăng cường quản lý tăng huyết áp và đái tháo đường tại tuyến y tế cơ sở đã cho thấy những kết quả tích cực. Tại mô hình được triển khai ở TP.HCM, trong giai đoạn từ tháng 2/2023 đến tháng 1/2024, số bệnh nhân tăng huyết áp đến các trạm y tế xã gần như tăng gấp đôi, trong khi số bệnh nhân đái tháo đường tăng gần 4 lần. Đồng thời, tỷ lệ bệnh nhân kiểm soát được huyết áp tăng 20% và tỷ lệ kiểm soát đường huyết tăng 56%.

Những kết quả này cho thấy y tế cơ sở không chỉ là nơi khám bệnh ban đầu mà có thể trở thành nơi quản lý bệnh mạn tính lâu dài.

Chủ động theo dõi các chỉ số sức khỏe, tuân thủ điều trị và duy trì liên hệ với cơ sở y tế là những việc người mắc bệnh mạn tính cần thực hiện thường xuyên.

Thứ tư, người dân cần quan tâm đến sức khỏe theo cách "trọn đời". Phòng bệnh không nên chỉ bắt đầu ở tuổi trung niên. Việc xây dựng môi trường sống lành mạnh cho trẻ em, thanh thiếu niên và người trẻ cũng là đầu tư cho sức khỏe của nhiều thập kỷ sau.

Giảm gánh nặng bệnh không lây nhiễm vì thế không thể chỉ trông chờ vào những tiến bộ trong điều trị. Cần một cách tiếp cận rộng hơn, trong đó phòng bệnh trở thành ưu tiên, y tế cơ sở được củng cố, người dân được quản lý sức khỏe liên tục và các chính sách công tạo ra môi trường thuận lợi cho sức khỏe.

Bệnh không lây nhiễm không lây từ người sang người, nhưng hậu quả của nó có thể lan rộng đến từng gia đình và toàn xã hội. Đằng sau mỗi ca tử vong sớm là những năm sống khỏe bị mất đi; đằng sau mỗi bệnh mạn tính là một hành trình điều trị kéo dài. Vì vậy, kiểm soát bệnh không lây nhiễm không chỉ là nhiệm vụ của ngành Y tế mà là trách nhiệm chung của cả cộng đồng - để người dân không chỉ sống lâu hơn mà còn sống khỏe hơn.

Khánh Chi