Đề xuất cho phép trẻ dưới 18 tuổi hiến mô, tạng: Chuyên gia lý giải những vấn đề gây tranh luận

GS.TS Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, Chủ tịch Hội Nhi khoa Việt Nam. NVCC

Những ngày qua, một số nội dung mới trong Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), đặc biệt là quy định liên quan đến người dưới 18 tuổi, đã thu hút sự quan tâm của dư luận.

Bên cạnh những ý kiến ủng hộ nhằm mở rộng cơ hội điều trị cho người mắc bệnh hiểm nghèo, không ít người bày tỏ lo ngại về nguy cơ ảnh hưởng đến quyền lợi, sức khỏe và sự an toàn của trẻ em.

Trao đổi về vấn đề này, GS.TS Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, Chủ tịch Hội Nhi khoa Việt Nam, cho rằng những quy định mới cần được nhìn nhận đầy đủ dưới góc độ khoa học, pháp lý và đạo đức y học.

Theo chuyên gia, điều quan trọng trước hết là phân biệt hai nội dung có bản chất hoàn toàn khác nhau: Hiến mô tái sinh ở trẻ em khi còn sống và hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi đã chết não hoặc chết tuần hoàn.

Hiến mô tái sinh không đồng nghĩa với lấy nội tạng của trẻ đang sống

Một trong những nội dung được dư luận quan tâm là đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh trong một số trường hợp đặc biệt.

GS.TS Trần Minh Điển giải thích, mô tái sinh là những mô mà sau khi được lấy ra khỏi cơ thể, cơ thể vẫn có khả năng tiếp tục sản sinh hoặc phát triển để thay thế phần mô đã lấy.

Ví dụ điển hình là tế bào gốc tạo máu, có thể được thu thập từ tủy xương hoặc máu ngoại vi để phục vụ điều trị một số bệnh hiểm nghèo.

Khác với việc lấy đi một cơ quan như thận hoặc gan, các tế bào tạo máu có khả năng tiếp tục được cơ thể sản sinh và phục hồi sau khi thu thập bằng kỹ thuật phù hợp.

Trong thực tiễn điều trị nhi khoa, nhiều trẻ mắc bệnh bạch cầu, suy tủy xương, tan máu bẩm sinh (thalassemia) thể nặng hoặc suy giảm miễn dịch bẩm sinh cần được ghép tế bào gốc tạo máu.

Tuy nhiên, việc tìm kiếm người hiến có mức độ tương hợp phù hợp không phải lúc nào cũng thuận lợi.

Có những trường hợp trẻ mắc bệnh hiểm nghèo cần ghép tế bào gốc nhưng người có mức độ tương hợp tốt nhất lại là anh, chị hoặc em ruột chưa đủ 18 tuổi.

Nếu không tìm được người hiến trưởng thành phù hợp, việc cho phép người thân chưa thành niên hiến tế bào gốc tạo máu, với điều kiện được đánh giá đầy đủ về sức khỏe và đáp ứng những yêu cầu pháp lý, có thể mở ra cơ hội điều trị cho người bệnh.

Theo GS.TS Trần Minh Điển, đây là đề xuất có cơ sở khoa học và mang ý nghĩa nhân văn.

Trên thế giới, việc trẻ em hiến tế bào tái sinh trong phạm vi gia đình cũng đã được đề cập trong các nguyên tắc, khuyến nghị chuyên môn quốc tế, với những điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt.

Tuy nhiên, chuyên gia đặc biệt lưu ý rằng việc cho phép hiến mô tái sinh hoàn toàn không đồng nghĩa với cho phép lấy thận, gan hoặc những cơ quan lành của trẻ đang sống để ghép cho người khác.

Đây là điểm cần được làm rõ nhằm tránh cách hiểu rằng dự thảo Luật mở rộng không giới hạn quyền lấy mô, bộ phận cơ thể của người chưa thành niên.

Theo nội dung dự thảo được chuyên gia phân tích, việc hiến mô tái sinh phải đáp ứng các điều kiện cụ thể về độ tuổi, phạm vi người thân được nhận, sự đồng ý của trẻ và người đại diện hợp pháp.

Đồng thời, cần có hoạt động tư vấn độc lập để bảo đảm quyết định hiến hoàn toàn tự nguyện, không bị cưỡng ép hoặc chịu áp lực từ gia đình.

Bác sĩ Bệnh viện Nhi Trung ương thăm khám cho trẻ sau ca ghép gan. Ảnh: BVCC.

Chết não không phải là hôn mê sâu

Một nội dung khác của dự thảo Luật là bổ sung quy định về hiến mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn.

Theo GS.TS Trần Minh Điển, cần phân biệt rõ việc hiến tạng sau khi chết với việc lấy tạng ở trẻ em đang sống, bởi đây là hai tình huống hoàn toàn khác nhau về bản chất y học cũng như điều kiện pháp lý.

Đặc biệt, những khái niệm như chết não, hôn mê sâu hay tình trạng nguy kịch cần được giải thích chính xác.

Chết não là tình trạng mất hoàn toàn và không thể phục hồi chức năng não, được xác định theo những tiêu chuẩn y học nghiêm ngặt.

Trong khi đó, người bệnh hôn mê sâu, dù tình trạng rất nặng, không đồng nghĩa với việc đã chết não.

Một người bệnh chưa được xác định chết não theo đúng quy trình chuyên môn và pháp luật không thể được coi là người hiến tạng sau chết não.

Theo nội dung dự thảo được GS.TS Trần Minh Điển phân tích, việc lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi sau khi chết chỉ được xem xét khi đã xác định chết não hoặc chết tuần hoàn theo các tiêu chuẩn chuyên môn và quy định pháp luật.

Đồng thời, quá trình này phải đáp ứng các điều kiện về nguyện vọng hiến và sự đồng ý của người đại diện hợp pháp.

Đáng chú ý, dự thảo đặt ra yêu cầu việc xác định chết não, chết tuần hoàn phải do Hội đồng chuyên môn thực hiện.

Những người trực tiếp điều trị, tham gia vận động hiến hoặc thuộc kíp lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể không được tham gia Hội đồng xác định chết não, chết tuần hoàn của người hiến đó.

Theo chuyên gia, đây là nguyên tắc quan trọng nhằm bảo đảm tính độc lập, khách quan và minh bạch trong toàn bộ quy trình.

Từ thực tiễn điều trị, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương cho biết nhiều trẻ mắc suy tim, suy gan, suy thận giai đoạn cuối cần được ghép tạng để duy trì sự sống.

Đặc biệt, với trẻ nhỏ, việc tìm được nguồn tạng hiến phù hợp thường khó khăn hơn do những yêu cầu về kích thước cơ quan, mức độ tương hợp và các điều kiện chuyên môn khác.

Vì vậy, nguồn tạng hiến sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, trong những trường hợp đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp luật, có thể mang lại cơ hội sống cho những bệnh nhi mắc bệnh hiểm nghèo.

Tuy nhiên, giá trị nhân văn của việc hiến tạng chỉ được bảo đảm khi hoạt động này xuất phát từ nguyện vọng hợp pháp, được thực hiện trên cơ sở tự nguyện và tuân thủ nghiêm ngặt các quy trình chuyên môn.

Bảo vệ trẻ em phải là nguyên tắc cao nhất

Theo GS.TS Trần Minh Điển, việc hoàn thiện chính sách hiến, ghép mô, bộ phận cơ thể cần giải quyết đồng thời hai yêu cầu: Mở rộng cơ hội điều trị cho người bệnh và bảo vệ quyền lợi của những trẻ em có thể trở thành người hiến.

Đối với trẻ hiến mô tái sinh khi còn sống, việc hiến chỉ nên được xem xét khi có chỉ định điều trị rõ ràng, không có người hiến trưởng thành phù hợp và các nguy cơ đối với sức khỏe của trẻ đã được đánh giá đầy đủ.

Đáng chú ý, việc đánh giá không thể chỉ dừng lại ở những điều kiện về sức khỏe thể chất.

Các yếu tố tâm lý, khả năng nhận thức, quyền được tiếp cận thông tin và bày tỏ ý kiến của trẻ cũng cần được xem xét thận trọng.

Đặc biệt, phải có cơ chế bảo đảm trẻ không bị ép buộc hoặc chịu áp lực từ gia đình trong quá trình đưa ra quyết định.

Đối với trường hợp hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, cần thực hiện đầy đủ các quy định về xác định tử vong, xác nhận nguyện vọng hiến, sự đồng ý của người đại diện và cơ chế giám sát độc lập.

Mọi hoạt động hiến, lấy, ghép phải được thực hiện tại những cơ sở y tế đáp ứng đầy đủ điều kiện chuyên môn và pháp lý.

Theo phân tích của chuyên gia, dự thảo Luật cũng đặt ra các quy định nghiêm cấm hành vi mua bán, ép buộc, lấy trộm mô, bộ phận cơ thể hoặc lợi dụng quan hệ giám hộ để thực hiện việc hiến, lấy mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi trái pháp luật.

Tuy nhiên, để các quy định thực sự đi vào cuộc sống, việc xây dựng cơ chế bảo vệ và giám sát cụ thể là yêu cầu không thể thiếu.

GS.TS Trần Minh Điển đề xuất, sau khi Luật được Quốc hội thông qua, Chính phủ và Bộ Y tế cần sớm ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành.

Trong đó, cần quy định rõ danh mục mô tái sinh được phép hiến ở người dưới 18 tuổi; điều kiện và quy trình đánh giá sức khỏe, tâm lý; quyền được thông tin, bày tỏ ý kiến và sự tự nguyện của trẻ.

Bên cạnh đó, cần thiết lập cơ chế tư vấn, giám sát độc lập cũng như quy định trách nhiệm chăm sóc, theo dõi sức khỏe sau hiến.

Đối với trường hợp hiến bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, các quy định hướng dẫn cần làm rõ quy trình xác định tử vong, xác nhận nguyện vọng hiến của người chưa thành niên, trách nhiệm của người đại diện và những điều kiện bảo đảm tính minh bạch trong toàn bộ quá trình.

Theo chuyên gia, đây là những yếu tố quyết định để chính sách vừa phát huy giá trị nhân văn, vừa bảo đảm quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ em.

Mở rộng cơ hội cứu sống người bệnh nhưng không đánh đổi sự an toàn của trẻ em

GS.TS Trần Minh Điển nhấn mạnh, tinh thần của chính sách không phải là cho phép tùy tiện lấy mô, tạng ở trẻ em, mà nhằm tạo thêm cơ hội điều trị cho những người mắc bệnh hiểm nghèo trong khuôn khổ pháp luật chặt chẽ.

Điều quan trọng là các quy định phải được giải thích đầy đủ, minh bạch, hoàn thiện trên cơ sở khoa học và triển khai với cơ chế giám sát nghiêm ngặt.

Chỉ khi quyền lợi, sức khỏe, phẩm giá và sự an toàn của trẻ em được đặt lên hàng đầu, chính sách mới có thể tạo dựng sự đồng thuận xã hội và phát huy ý nghĩa nhân văn.

Việc làm rõ những vấn đề đang gây tranh luận vì thế không chỉ giúp người dân hiểu đúng nội dung dự thảo Luật, mà còn góp phần thúc đẩy hoạt động hiến, ghép mô, bộ phận cơ thể vì mục tiêu cứu sống người bệnh và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Đức Trân