"Có hai chiếc quạt nhỏ xíu gắn sau lưng, gió thổi phồng lên như một cái phao", chị mô tả nôm na và hỏi tôi, liệu cái áo đó có "ăn thua" gì với chảo lửa Hà Nội hiện nay không. Chị muốn mua tặng người em họ, đang làm shipper.

Cuộc trò chuyện với chị khiến tôi nhận ra, trong khi nhiều người đang tranh luận "nên để điều hòa 26 hay 28 độ", có những người không có lựa chọn đó để bàn.

"Cooling poverty" (nghèo khả năng làm mát) - khái niệm đang được nhiều nhà nghiên cứu phát triển bền vững nhắc tới gần đây - chỉ tình trạng người dân không đủ khả năng tài chính, hoặc không có hạ tầng phù hợp, để tự bảo vệ mình khỏi nắng nóng cực đoan.

Trong nhóm có nguy cơ rơi vào tình trạng "nghèo khả năng làm mát" ở Việt Nam có hàng triệu lao động ngoài trời như shipper, xe ôm, bán hàng rong, công nhân xây dựng, nông dân...

Trong báo cáo "The Future of Cooling", Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cảnh báo: ở các quốc gia có khí hậu nóng nhưng thu nhập trung bình thấp, sự chênh lệch về khả năng tiếp cận làm mát đang trở thành một dạng bất bình đẳng mới, song hành cùng biến đổi khí hậu.

Cái nóng là như nhau với tất cả. Khả năng tránh nóng thì không.

Bởi trạng thái "thích ứng khí hậu" đang được nhìn nhận như một việc cá nhân. Ai có tiền thì hưởng: lắp điều hòa, dán phim cách nhiệt, đổi xe có máy lạnh, mua máy lọc không khí. Ai không có tiền tự xoay xở với chiếc quạt cây, cái áo điều hòa, và bản năng sinh tồn.

Nhưng với mức lương tối thiểu vùng I hiện nay là 5,31 triệu đồng mỗi tháng, vùng IV là 3,7 triệu, nhóm lao động phổ thông có thể không xoay xở làm mát nổi. Một chiếc điều hòa loại phổ thông cộng tiền điện chạy mùa hè đủ ngốn một phần đáng kể thu nhập. Tin tức về điều hòa hay tranh luận "bật 26 hay 28 độ" vì thế trở nên xa lạ, thậm chí đầy mặc cảm với không ít người.

Thích ứng, do đó, không thể là đặc quyền của người có điều kiện, mà phải là một phần của chính sách công, có thiết kế, có ngân sách, có đối tượng thụ hưởng cụ thể.

Một số quốc gia đã đi trước trên lộ trình này. Sau đợt sóng nhiệt năm 2003 làm hơn 15.000 người Pháp thiệt mạng, phần lớn là người già sống một mình, nước này ban hành Kế hoạch quốc gia chống sóng nhiệt (Plan National Canicule). Quy trình bao gồm việc các phường lập danh sách người dễ tổn thương, cán bộ y tế cộng đồng đến thăm họ trong các đợt nóng, mở phòng mát công cộng tại các trung tâm dân sinh.

Tại thành phố Ahmedabad ở Ấn Độ, sau đợt nắng nóng năm 2010 khiến hơn 1.000 người chết, chính quyền địa phương xây dựng Kế hoạch hành động chống nắng nóng đầu tiên ở Nam Á, biến đền thờ và trung tâm cộng đồng thành nơi tránh nóng, đào tạo nhân viên y tế cộng đồng, thiết lập hệ thống cảnh báo theo cấp độ. Mô hình này sau đó được nhân rộng ra hơn 20 thành phố Ấn Độ và được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị.

Ở Nhật, các trung tâm cộng đồng và thư viện công được vận hành như những "phòng mát công cộng" trong các tháng cao điểm. Người cao tuổi và học sinh, sinh viên có thể vào nghỉ miễn phí, uống nước, đợi qua khung giờ nóng nhất.

Việt Nam, với nền nhiệt khắc nghiệt hơn và lượng người lao động ngoài trời cao, đến nay vẫn chưa có một kế hoạch tương tự ở cấp quốc gia. Bộ luật Lao động có quy định về điều kiện làm việc, nhưng việc thực thi với lao động phi chính thức, đặc biệt là tài xế công nghệ vốn không được coi là "người lao động" theo luật, gần như bỏ ngỏ. Nhà ở công nhân, nhà trọ cho người thu nhập thấp không có tiêu chuẩn cách nhiệt bắt buộc, dù phần lớn được lợp mái tôn hấp nhiệt cực mạnh.

Tôi cho rằng, để giải quyết "bất bình đẳng điều hòa" này, có ba việc nên được triển khai đồng thời.

Đầu tiên là xây dựng một kế hoạch quốc gia ứng phó nắng nóng. Kế hoạch cần xác định rõ các nhóm dễ tổn thương (người cao tuổi sống một mình, lao động ngoài trời, trẻ em ở khu vực nhà trọ), có quy trình cảnh báo theo cấp độ, có mạng lưới phòng mát công cộng tại các điểm dân sinh.

Tiêu chuẩn cách nhiệt cần được đưa vào quy chuẩn nhà ở xã hội và nhà trọ công nhân. Nhiều quốc gia như Mỹ, Đức, Canada, Nhật Bản, Australia hay Trung Quốc đã đưa các yêu cầu về cách nhiệt vào quy chuẩn nhà ở như một tiêu chuẩn bắt buộc trong xây dựng. Họ không quy định đơn giản độ dày vật liệu mà đặt ra chuẩn hiệu quả nhiệt của công trình, nhằm giữ nhà ở đủ mát vào mùa hè, đủ ấm vào mùa đông và giảm chi phí năng lượng.

Cuối cùng, công nhận nhóm lao động ngoài trời là đối tượng cần được bảo vệ trong các đợt thời tiết cực đoan. Việc này có thể thực hiện thông qua cơ chế ràng buộc trách nhiệm với các nền tảng giao hàng, các chủ doanh nghiệp. Trách nhiệm của doanh nghiệp không nên chỉ dừng ở tiền lương mà cần mở rộng sang các biện pháp bảo vệ cơ bản như điều chỉnh thời gian làm việc, cung cấp nước uống, khu vực tránh nóng và trang bị bảo hộ cần thiết. Khi biến đổi khí hậu đang làm thay đổi cách con người sinh sống và làm việc, khái niệm về quyền lợi lao động cũng cần được điều chỉnh tương ứng.

Điều hòa không sinh ra để phân chia con người. Nhưng nắng nóng cực đoan và khoảng cách giàu nghèo đang biến thiết bị vô tri này thành một dấu hiệu bất bình đẳng mới.

Đồng nghiệp của tôi cuối cùng đã mua chiếc áo điều hòa loại tốt nhất, với mức giá mà chị e rằng em mình sẽ không dám tự chi tiền ra trang bị. Nếu không có các chính sách chung, bao nhiêu cử chỉ đơn lẻ như chị mới đủ làm mát hàng chục triệu lao động khác đang dãi nắng?

Long Phạm