Chuông của con lúc 6h. Chuông của tôi lúc 6h30. Chủ nhà đặt thêm một chuông nữa vì sợ hai bố con ngủ quên. Và vừa mở mắt, điện thoại vợ tôi gọi đến, hỏi đã dậy chưa.

Đây là kỳ thi "một mất một còn" đối với sinh viên Y khoa năm nhất ở Pháp, vì kết quả sẽ quyết định liệu họ có thể tiếp tục theo đuổi ngành sức khỏe hay không.

Sinh viên có thể vào ngành Y theo hai lộ trình song song là PASS và LAS. PASS là chương trình mà phần lớn thời lượng dành cho các môn sức khỏe, đồng thời học thêm một số môn phụ ngoài Y như Luật, Kinh tế hay Khoa học tự nhiên.

Trong khi đó, LAS là mô hình ngược lại, sinh viên theo học một ngành cử nhân thông thường làm ngành chính, và học thêm các học phần về sức khỏe để có quyền dự tuyển vào ngành Y. Những sinh viên PASS không đỗ ngay năm đầu nhưng vẫn đạt đủ tín chỉ thường sẽ chuyển hướng tiếp sang năm hai theo dạng LAS để theo bậc học cử nhân, và có thể dự thi lại vào Y khoa ở các năm sau.

Theo số liệu của SIES, một cơ quan thống kê thuộc Bộ Giáo dục Đại học Pháp, chỉ khoảng 40% sinh viên PASS và LAS tại các trường Y khoa tiếp tục được lên năm hai các ngành sức khỏe.

Chuyện thi cử của con cuốn theo guồng sinh hoạt của gia đình.

Khoảng một tuần trước ngày thi, cả nhà bắt đầu sống theo nhịp của con. Chuyện ăn uống cũng thay đổi. Ví dụ, con nhất định không ăn chuối hay uống sữa tươi vì sợ đau bụng lúc làm bài. Bữa ăn thường là bánh ngô ép, nước lọc và cơm gà luộc do mẹ chuẩn bị sẵn. Cả nhà cũng "gà cả tuần".

Buổi chiều hôm thi môn cuối cùng, con không gọi điện về như đã hứa. Bố mẹ gọi cũng không nghe máy. Tôi đoán bài thi không ổn. Với các trường Y ở Pháp, chỉ một môn dưới chuẩn 10/20 cũng có thể khiến sinh viên mất cả năm học.

Cả nhà sống trong tâm trạng chờ đợi suốt gần một tháng.

Đến hôm trường công bố kết quả, con đang đi làm thêm. Tôi đăng nhập vào hệ thống điểm của trường, đọc đi đọc lại mấy lần vì tưởng nhìn nhầm. Môn mà con bảo làm không tốt được 15,75 điểm.

Cả nhà thở phào nhẹ nhõm. Nhưng đây mới chỉ là tấm vé gửi xe để bước vào một trong những hệ thống đào tạo y khoa nghiêm ngặt và dài hơi bậc nhất châu Âu.

Cảm giác thấp thỏm ấy không xa lạ với nhiều gia đình Việt Nam. Sự khác biệt tôi nghĩ không nằm ở chuyện học sinh hay phụ huynh nước nào chịu áp lực giỏi hơn. Khác biệt chủ yếu nằm ở cách các hệ thống giáo dục đặt gánh nặng vào những thời điểm khác nhau.

Ở bậc đại học, nếu như cơ chế sàng lọc liên tục tại Pháp buộc sinh viên phải giữ nhịp nỗ lực suốt nhiều năm sau khi đã bước chân vào trường; thì ở Việt Nam, áp lực diễn ra ở kỳ thi đầu vào, đặc biệt là cuộc tranh suất vào trường top. Các trường như Đại học Y Hà Nội, Đại học Y Dược TP HCM, Học viện Quân y, điểm chuẩn luôn dao động từ 27, thậm chí lên đến 28-29 điểm.

Nhưng khốc liệt hơn cả, ở Việt Nam, là kỳ thi vào lớp 10 phổ thông công lập, đặc biệt là tại hai đô thị lớn Hà Nội và TP HCM.

Năm nay, 147.000 học sinh Hà Nội tốt nghiệp THCS, tăng 20.000 so với năm ngoái. Chỉ tiêu lớp 10 công lập là hơn 78.300, chỉ đáp ứng khoảng 55%. TP HCM có hơn 151.200 học sinh đăng ký vào lớp 10 công lập, trong khi các trường tuyển 118.550 suất. Nghĩa là hơn 30.000 học sinh phải chuyển hướng sang các trung tâm giáo dục thường xuyên, trường tư thục hoặc học nghề.

Không ít gia đình coi kỳ thi tốt nghiệp trung học như một trận chiến quyết định tương lai.

Phía sau những con số đó là cảnh học thêm kín tuần, là những mùa thi mà cả gia đình cùng căng thẳng. Độ khốc liệt có thể mỗi nơi một khác nhưng áp lực là điều khó tránh khỏi với sĩ tử và phụ huynh ở nhiều nền giáo dục.

Bởi có một thay đổi đã diễn ra mạnh mẽ trong các xã hội cạnh tranh cao: việc học không còn là câu chuyện riêng của đứa trẻ. Gia đình không còn chỉ là nơi hỗ trợ giáo dục, mà trở thành một phần của cỗ máy thi cử. Cha mẹ không chỉ nuôi con ăn học, mà còn phải trở thành người quản lý thời gian, chuyên gia dinh dưỡng, tài xế, gia sư tâm lý và đôi khi là "hậu cần chiến lược" cho các kỳ thi. Thành tích học tập vì thế cũng không còn phản ánh riêng năng lực cá nhân, mà phản ánh cả mức độ gia đình có thể huy động thời gian, tiền bạc, sự ổn định cảm xúc và nguồn lực để đồng hành cùng con đến đâu.

Trong nhiều trường hợp, kỳ thi của một đứa trẻ thực chất là cuộc thử sức bền của cả gia đình.

Nhưng là người từng trải qua tâm trạng thấp thỏm, tôi chỉ muốn chia sẻ với những phụ huynh đồng cảnh ngộ trong mùa hè nóng bỏng này, rằng nếu đã không tránh được, ta hãy gắng tận hưởng khía cạnh lạc quan: trằn trọc với con cũng là một đặc quyền hạnh phúc của người làm cha mẹ.

Lê Anh