Đó là lời dẫn nhập đoạn video về một cô gái Singapore quay về làm thợ sau khi chán công việc văn phòng.

Câu chuyện phía sau khá thú vị.

Codi tốt nghiệp ngành Ngôn ngữ Anh tại Đại học Quốc gia Singapore, một trong những ngôi trường danh giá nhất châu Á. Cô từng làm việc tại một quỹ tăng tốc khởi nghiệp, trước khi quay về xưởng sửa chữa lốp xe của gia đình - nơi đang gánh nợ gần nửa triệu USD. Cô bắt đầu từ vị trí thấp nhất trong xưởng, học từng kỹ năng cơ khí xe hơi, rồi dùng TikTok để kéo khách hàng, thiết kế kế hoạch cắt giảm chi phí và dần vực dậy công việc kinh doanh.

Ai gọi đó là "lãng phí"?

Xã hội đang áp đặt một kịch bản mặc định: học chăm chỉ, lấy bằng, mặc đồ công sở và leo lên các bậc thang thăng tiến ở doanh nghiệp. Nếu chọn cầm cờ-lê hay búa, người ta nhìn bạn như thể "bạn đã thất bại".

Nhưng quan điểm đó đang vụn vỡ dưới sức ép của thực tế.

Làn sóng sa thải hàng loạt trong lĩnh vực công nghệ, tài chính, truyền thông kéo dài suốt từ 2022 đến nay. Trí tuệ nhân tạo đang thu hẹp hàng loạt vị trí lập trình sơ cấp, phân tích dữ liệu cơ bản, viết nội dung và dịch thuật thô. Những vị trí cao cấp hơn vẫn đang tuyển người, nhưng đòi hỏi nhiều năm kinh nghiệm. Sinh viên đại học lấy đâu ra 3-5 năm kinh nghiệm ở những vị trí đó?

Ở phía ngược chiều, thợ tay nghề cao đang được săn đón ráo riết. Theo dữ liệu việc làm từ Anh, mức lương trung bình của sinh viên mới ra trường là hơn 32.000 bảng Anh, trong khi nhóm ngành xây dựng là 42.000 bảng Anh, riêng thợ điện và thợ sửa ống nước ở mức trên 47 nghìn bảng.

Con số ở Mỹ tương tự. Theo công ty cung cấp dữ liệu nhân sự ADP, thu nhập khởi điểm của nhân sự mới vào ngành xây dựng tại Mỹ đã vượt qua thu nhập khởi điểm của nhân sự mới trong lĩnh vực dịch vụ chuyên nghiệp.

Người trẻ, điển hình là Gen Z, đang phản ứng với bối cảnh. Tờ Wall Street Journal gọi thế hệ này là "thế hệ đeo túi đồ nghề" (Toolbelt Generation). Số học sinh đăng ký vào các trường nghề tăng 16% vào năm ngoái. Số chọn nghề xây dựng và bảo trì hệ thống điều hòa không khí, sửa chữa xe tăng lần lượt 23% và 7% kể từ năm 2022, trong khi tỷ lệ nhập học đại học chỉ tăng 1,2%, theo National Student Clearinghouse - công ty chuyên về dữ liệu giáo dục ở Mỹ.

Điều thú vị nhất trong làn sóng này không phải là người trẻ bỏ đại học để học nghề, mà là những người mang cả hai thứ để kiến tạo sự nghiệp của mình.

Công việc kỹ thuật hiện đại không còn là lao động chân tay thuần túy. Một xưởng sản xuất ngày nay vận hành robot, tích hợp cảm biến và thiết bị bay không người lái, đối mặt với biến động chuỗi cung ứng toàn cầu và phải am hiểu chuyển đổi xanh để tiếp cận tín dụng ưu đãi. Người thợ lành nghề nhưng thiếu tư duy quản trị sẽ bị bỏ lại phía sau trong môi trường đó. Ngược lại, người có bằng đại học nhưng thiếu kinh nghiệm thực tế sẽ không thể vận hành một cơ sở sản xuất hiệu quả chỉ bằng lý thuyết.

Nước Anh, nơi tôi đang sống, đang thử nghiệm một số mô hình chính sách đáng chú ý. Thay vì bơm tiền để tăng số lượng sinh viên, chính phủ khuyến khích các chương trình đại học cho phép học sinh thực tập tại doanh nghiệp kỹ thuật trước (apprenticeship), rồi mới quay lại đại học hoàn thành bằng sau, với phần lớn học phí được doanh nghiệp tài trợ. Các quỹ giáo dục điều hành dành riêng cho chủ doanh nghiệp vừa và nhỏ trong khối kỹ thuật bắt đầu được triển khai, giúp người thợ giỏi tiếp cận tư duy quản trị từ các trường kinh doanh hàng đầu với chi phí hợp lý.

Tiền đến từ đâu? Từ việc giảm tài trợ cho các ngành học không tạo ra giá trị thực tiễn, và chuyển sang tài trợ cho những giảng viên đại học sẵn sàng "xắn tay" giải quyết vấn đề cùng doanh nghiệp. Họ được giảm giờ giảng nếu được cấp tiền tham gia "cọ xát thực tế" và chuyển giao tri thức với cộng đồng bên ngoài, bao gồm doanh nghiệp (gọi là "engagement" - một trong những tiêu chí mới để đánh giá thăng tiến trong đại học).

Một bạn cũ của tôi là người đang minh chứng chính sách này có thể đi đúng hướng. Anh từng làm tài chính ở London, quyết định mua lại một nhà xưởng đang đi xuống ở miền Bắc và vực dậy nó bằng tư duy tài chính của mình. Anh biết bóc tách từng hạng mục chi phí, kiểm soát dòng tiền, tối ưu chuỗi cung ứng và triệt tiêu những "điểm mù" mà người thợ lâu năm không thấy, như quản lý hàng tồn kho sai cách hay lãng phí thời gian chết của máy móc. Anh dùng nhiều thiết bị bay không người lái (drone) thương mại giá chưa đến 300 bảng bán trong các tiệm đồ chơi để giám sát các "góc chết" trong khâu sản xuất.

Đại học không chỉ đào tạo người viết báo cáo hay làm slide trình bày. Môi trường đó rèn luyện tư duy phản biện, kỹ năng giải quyết vấn đề dưới áp lực thời gian, khả năng đàm phán và định hướng chiến lược. Những kỹ năng này không biến mất khi bạn đeo túi đồ nghề vào. Chúng trở thành lợi thế cạnh tranh mới cho một xưởng sản xuất, một cửa hàng sửa chữa hay một công trình xây dựng.

Những câu chuyện và chuyển động chính sách này giúp tôi nhận ra: không bắt buộc phải chọn một trong hai, học đại học hay là học nghề. Có thể sự kết hợp cũng là một đáp án.

AI không thể tải về để sửa đường ống nước bị vỡ. Robot chưa thể thay thế người thợ trong những không gian phức tạp, ít có tiền lệ. Nhưng người thợ thiếu tư duy kinh doanh khó trụ vững trong một thị trường mà chi phí nguyên liệu, lãi suất và tiêu chuẩn kỹ thuật thay đổi từng tháng.

Học đại học chưa bao giờ là lãng phí trừ khi bạn trở thành những xác sống giảng đường. Học nghề cũng chưa bao giờ nên đem lại "mặc cảm thất bại". Xã hội rồi đây sẽ ngừng phân chia thế giới thành "học đại học" và "học nghề" như thể đó là hai lựa chọn đối lập.

Hồ Quốc Tuấn