Sự thay đổi ấy xảy ra khi nhà nước đưa không gian tự phát vào quản lý. Theo dự thảo đang được Sở Xây dựng Hà Nội lấy ý kiến, một phần lòng đường, hè phố có thể được thí điểm cho tổ chức, cá nhân, hộ kinh doanh thuê để phát triển kinh tế đô thị, kinh tế đêm. Mức phí cao nhất được nêu là 45.000 đồng một m2 mỗi tháng, tại một số quận lõi và các phố văn hóa ẩm thực, chợ đêm.

Dự thảo cũng đặt ra các điều kiện như: vỉa hè rộng từ 3 m trở lên, phải bảo đảm lối cho người đi bộ tối thiểu 1,5 m, không thuộc phạm vi bảo tồn di tích lịch sử văn hóa, không có điểm ùn tắc, điểm đen về tai nạn giao thông, và cần có sự đồng thuận của ít nhất 50% tổ chức, hộ gia đình, hộ kinh doanh trên tuyến phố.

Nhìn từ phía quản lý, đề xuất này không khó hiểu. Một phần vỉa hè trên thực tế vẫn đang được sử dụng cho kinh doanh, trông giữ xe, dịch vụ ăn uống, bán hàng nhỏ. Cấm tuyệt đối nhưng không có cơ chế thay thế dễ dẫn đến vòng lặp: ra quân thì dọn, hết đợt lại bày. Vì thế, đưa một số hoạt động vào khuôn khổ có điều kiện, có thời hạn, có trách nhiệm và có thu phí là cách chuyển từ chiếm dụng tự phát sang sử dụng được quản lý.

Nói cách khác, dẹp vỉa hè và cho thuê vỉa hè không nhất thiết mâu thuẫn. Mâu thuẫn chỉ xuất hiện nếu thành phố dẹp phần sử dụng tự phát bằng lý do tài sản công, sau đó lại phân bổ quyền sử dụng tài sản ấy theo khả năng trả tiền mà thiếu nguyên tắc công bằng, minh bạch và bảo vệ quyền đi bộ.

Bởi khi vỉa hè được định giá, câu hỏi không còn là "có được sử dụng hay không", mà là "ai được sử dụng". Tài sản công vốn thuộc về cộng đồng, nếu được chuyển sang cơ chế cho thuê, sẽ tạo ra quyền tiếp cận khác nhau giữa các nhóm: hộ mặt tiền, hộ có khả năng trả phí, người bán nhỏ, người đi bộ, người khuyết tật, người dân sống trên tuyến phố và cả những người sử dụng vỉa hè thường xuyên nhưng không thuộc nhóm được lấy ý kiến trực tiếp.

Nếu không cẩn trọng, chính sách có thể tạo ra vấn đề mới: người bán nhỏ bị dẹp vì lấn chiếm vỉa hè, trong khi những chủ thể có lợi thế mặt tiền và khả năng trả phí lại có cơ hội được sử dụng cùng loại không gian ấy một cách hợp pháp. Khi đó, vỉa hè không hẳn được trả lại cho công cộng. Nó chỉ được chuyển từ trạng thái chiếm dụng phi chính thức sang trạng thái chiếm dụng có phí.

Điểm mấu chốt vì vậy nằm ở chỗ, mức giá cho thuê - cao hay thấp - phản ánh điều gì? Nếu giá chỉ nhằm tạo một khoản thu ngân sách nhỏ, chính sách dễ bỏ qua giá trị lớn hơn của vỉa hè: quyền đi bộ, an toàn giao thông, sinh hoạt cộng đồng, tiếp cận dịch vụ đô thị và cơ hội mưu sinh của những nhóm yếu thế hơn. Nếu giá quá thấp so với lợi ích thương mại thực tế, quyền sử dụng vỉa hè có thể trở thành một dạng đặc quyền rẻ cho những người ở vị trí thuận lợi.

Vỉa hè khác mặt bằng kinh doanh thông thường ở chỗ nó không phải tài sản tư nhân. Người có cửa hàng mặt phố có quyền với căn nhà của mình, nhưng không đương nhiên có quyền với phần hè phía trước. Người bán hàng rong có nhu cầu mưu sinh, nhưng không thể lấy sinh kế làm lý do để chiếm dụng tài sản công. Người đi bộ có quyền sử dụng vỉa hè, nhưng đô thị Việt Nam cũng có những hoạt động kinh tế nhỏ đã tồn tại lâu dài trên chính không gian ấy.

Vì thế, chính sách cho thuê vỉa hè chỉ có thể thuyết phục nếu dựa trên ba nguyên tắc.

Quyền tiếp cận an toàn của người sử dụng vỉa hè phải được bảo vệ trước. Mọi phương án cho thuê cần bắt đầu từ việc xác định phần không gian tối thiểu, liên tục và không bị cản trở dành cho người đi bộ, người già, trẻ em, người khuyết tật, người khiếm thị, người sử dụng xe lăn, người đẩy xe nôi, khách chờ xe buýt và cư dân trên tuyến phố. Phần còn lại, nếu có, mới có thể tính đến khai thác tạm thời. Nếu đảo ngược thứ tự này, vỉa hè sẽ trở thành mặt bằng kinh doanh trước khi là không gian công cộng.

Quyền thuê phải được phân bổ minh bạch. Nếu chỉ ưu tiên hộ mặt tiền, chính sách sẽ củng cố lợi thế cho nhóm đã có tài sản đô thị. Nếu mở quá rộng, việc quản lý sẽ rơi vào hỗn loạn. Nếu không công khai danh sách tuyến phố, diện tích, thời hạn, đối tượng được thuê và nghĩa vụ đi kèm, rất khó tránh nghi ngờ về đặc quyền, xin-cho hoặc sử dụng sai mục đích.

Sinh kế nhỏ phải có vị trí trong cơ chế mới. Không phải mọi người sống nhờ vỉa hè đều nghèo, và không phải hoạt động vỉa hè nào cũng đáng được giữ lại. Nhưng trong nhiều đô thị, các xe hàng nhỏ, gánh hàng, quán ăn bình dân, dịch vụ sửa chữa lặt vặt vẫn đáp ứng nhu cầu thật của cư dân. Nếu cho thuê vỉa hè chỉ mở đường cho những hoạt động có khả năng trả phí tốt hơn, còn sinh kế nhỏ bị đẩy khỏi không gian quen thuộc, chính sách sẽ giải quyết trật tự bằng cách chuyển chi phí sang nhóm yếu thế hơn.

Nếu không minh bạch nguyên tắc, chính sách cho thuê có thể biến thành phiên bản thu phí của tình trạng lấn chiếm cũ. Khi nguyên tắc không rõ, phí không làm tăng tính chính danh của việc sử dụng vỉa hè; nó chỉ khiến mâu thuẫn trở nên khó giải thích hơn.

Ngược lại, nếu được thiết kế minh bạch, cho thuê có điều kiện có thể là bước chuyển từ quản lý bằng chiến dịch sang quản trị bằng quy tắc. Khi đó, người bán biết giới hạn của mình, người đi bộ biết quyền của mình, chính quyền có căn cứ xử lý, còn xã hội có thể giám sát việc sử dụng tài sản công.

Và quản trị không thể chỉ dừng ở việc thu phí và kẻ vạch diện tích. Một khi hoạt động kinh doanh trên vỉa hè được thừa nhận có điều kiện, Nhà nước cũng phải quản lý những rủi ro đi kèm: an toàn thực phẩm, vệ sinh môi trường, phòng cháy chữa cháy, tiếng ồn, rác thải, nước thải, lối thoát hiểm, trách nhiệm bồi thường nếu xảy ra sự cố. Khi còn tự phát, các rủi ro ấy thường bị đẩy vào vùng xám. Khi đã cho thuê, chúng phải bước ra ánh sáng của quản lý công.

Nói cách khác, thành phố không chỉ bán quyền sử dụng vài mét vuông vỉa hè; thành phố đang nhận trách nhiệm tổ chức lại toàn bộ quan hệ xã hội phát sinh trên vài mét vuông ấy.

Vỉa hè không nên bị lãng mạn hóa như một không gian dân sinh bất khả xâm phạm, nhưng cũng không thể bị giản lược thành mặt bằng có thể cho thuê miễn là thu được phí. Đó là một phần của không gian công cộng đô thị, nơi nhiều lợi ích cùng gặp nhau và xung đột với nhau.

Nếu dẹp vỉa hè là để trả lại trật tự, thì cho thuê vỉa hè phải chứng minh được rằng trật tự ấy không bị bán rẻ cho nhóm nhỏ có khả năng trả tiền.

Đoàn Mạnh Dũng