Một bé gái bị bạo hành đến tử vong bởi chính mẹ ruột và cha dượng trong phòng trọ chật hẹp. Một thiếu nữ sinh con trong nhà vệ sinh rồi nhét giấy vào miệng đứa trẻ vì sợ tiếng khóc bị phát hiện. Một người con dùng hung khí tấn công cha mẹ. Một người chồng sát hại tàn bạo vợ và con nhỏ.

Trong khoảng ba tháng gần đây, có hàng loạt vụ án mang tính chất bi kịch gia đình. Có vụ chỉ là xung đột tức thời, nhưng cũng có những sự tích tụ âm thầm của khủng hoảng tâm lý, cô lập và đổ vỡ quan hệ trong thời gian dài. Điều ám ảnh nhất không chỉ là mức độ tàn nhẫn của các vụ án. Ám ảnh hơn là một điểm chung khác: tất cả đều xảy ra trong gia đình. Nơi vốn an toàn nhất lại thành nơi nguy hiểm nhất.

Gia đình Việt Nam từng được xem là một cấu trúc xã hội bền vững. Trong nền văn hóa nông nghiệp lúa nước truyền thống, gia đình không đơn thuần là nơi ở, mà là nền tảng đạo đức, là thiết chế bảo vệ và giáo dục con người từ khi sinh ra. Người Việt coi trọng "gia đạo", "gia phong", "gia lễ" như những chuẩn mực giữ gìn sự ổn định của gia đình và xã hội.

"Gia đạo" là đạo lý trong nhà: con cháu hiếu thảo với cha mẹ, vợ chồng thủy chung, anh em trên thuận dưới hòa. "Gia phong" là nề nếp, cách sống, cách ứng xử truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. "Gia lễ" là những phép tắc, sự tôn trọng và tình nghĩa trong quan hệ gia đình. Ở đó, chữ "hiếu" từng được xem là gốc rễ của đạo làm người.

Gia đình Việt Nam không tồn tại tách biệt mà gắn chặt với họ hàng, làng xóm và cộng đồng. Một đứa trẻ không chỉ lớn lên dưới sự chăm sóc của cha mẹ mà còn có ông bà, cô dì, chú bác, hàng xóm. Người lớn cãi nhau, đôi khi cả xóm biết. Một đứa trẻ bị đánh bất thường, hàng xóm có thể can thiệp. Một người có biểu hiện bất ổn tâm lý, họ hàng sẽ nhận ra.

Đó không chỉ là chuyện "sống gần nhau", mà là một dạng vốn xã hội, thứ tạo ra sự kết nối, giám sát mềm và cảm giác trách nhiệm cộng đồng.

Trong nhiều lần trò chuyện với đồng nghiệp nước ngoài, đặc biệt là những người đến từ các xã hội phương Tây, tôi nhận thấy một điều khá thú vị. Khi nói về văn hóa Việt Nam hay văn hóa phương Đông nói chung, họ thường ấn tượng với sự gắn kết gia đình và tính cộng đồng trong đời sống. Họ thấy ở đó một thứ mà nhiều xã hội hiện đại đang dần mất đi: các thế hệ còn quan tâm đến nhau, họ hàng vẫn giữ liên hệ, hàng xóm có thể giúp đỡ nhau khi cần.

Giá trị gia đình và cộng đồng của người Việt không chỉ là ký ức truyền thống, mà còn là một nguồn lực xã hội rất quý. Chính bởi đó là một nguồn lực quý, sự phai nhạt của nó trong đời sống hiện đại càng đáng để suy nghĩ.

Ngày nay, gia đình Việt Nam đang thay đổi rất nhanh, nhưng hệ thống hỗ trợ tâm lý - xã hội lại chưa theo kịp. Quá trình đô thị hóa khiến mô hình gia đình mở rộng dần chuyển sang gia đình hạt nhân. Nhiều cặp vợ chồng trẻ sống tách biệt trong các căn hộ hoặc phòng trọ ở thành phố, gần như không có mạng lưới hỗ trợ từ họ hàng hay cộng đồng xung quanh. Áp lực kinh tế, áp lực nuôi con, áp lực công việc và những căng thẳng tinh thần tích tụ trong không gian chật hẹp.

Nhiều bi kịch đã xảy ra trong các khu trọ hoặc căn hộ đóng kín - nơi hàng xóm ở sát vách nhưng không thực sự "biết nhau". Người ta có thể nghe tiếng cãi vã, tiếng trẻ con khóc, nhưng thường chọn im lặng vì nghĩ đó là "chuyện nhà người khác".

Xã hội hiện đại giúp con người kết nối nhiều hơn trên mạng, nhưng lại cô lập hơn trong đời sống thực. Một người có thể biết rất nhiều về người khác qua Facebook, TikTok, nhưng lại không biết gia đình sống cạnh mình đang trải qua điều gì. Có những đứa trẻ bị bạo hành trong thời gian dài, gần như không ai phát hiện. Có những người rơi vào khủng hoảng tâm lý nghiêm trọng nhưng không có ai để chia sẻ.

Xã hội hiện đại làm suy giảm tính cộng đồng - thứ đôi khi tạo ra áp lực tập thể và hạn chế tự do cá nhân, nhưng cũng khiến con người khó hoàn toàn cô lập. Khi có nhiều tự do hơn, riêng tư hơn, con người cũng cô đơn hơn và những góc tối tâm lý dễ phát triển hơn.

Không phải mọi vụ án đều có thể giải thích đơn giản bằng đạo đức xuống cấp. Nhưng có những người gây án bột phát vì đã sống quá lâu trong trạng thái bế tắc, mất kiểm soát, căng thẳng tinh thần hoặc méo mó cảm xúc mà không có điểm tựa nào để giải tỏa.

Vấn đề là người Việt hiện nay vẫn chưa thực sự coi sức khỏe tâm thần và hỗ trợ gia đình như một phần thiết yếu của hệ thống an sinh. Xã hội cần bàn đến tăng trưởng kinh tế, chuyển đổi số, hạ tầng đô thị, nhưng cũng phải thảo luận về việc một người mẹ trẻ đang trầm cảm sau sinh sẽ tìm ai để giúp đỡ; một đứa trẻ bị bạo hành sẽ được ai phát hiện; hay một gia đình đang rạn nứt sẽ có nơi nào để tư vấn và can thiệp sớm.

Có lẽ, điều xã hội cần lúc này không chỉ là những bản án nghiêm khắc sau mỗi bi kịch mà còn là làm thế nào để những bi kịch ấy đừng xảy ra.

Để một đứa trẻ cầu cứu sau cánh cửa đóng kín được ai đó nghe thấy. Một gia đình bất ổn được cộng đồng nhận ra trước khi quá muộn. Và hơn nữa, để gia đình vẫn là nơi con người tìm thấy sự bình yên, che chở và tin cậy sau những biến động của cuộc sống.

Trương Đình Thăng