Doanh nghiệp thứ nhất ủng hộ mạnh mẽ việc siết chặt thủ tục xin phép lần đầu. Họ muốn quy định càng khó càng tốt: vốn phải lớn, quy mô phải lớn, nhân sự phải có bằng cấp, kinh nghiệm. Họ nêu đủ lý do nghe rất "vì cộng đồng" như: quy mô nhỏ thì không an toàn, khó quản lý, quyền lợi người tiêu dùng không được bảo đảm.

Nhưng những người trong cuộc họp đều hiểu, doanh nghiệp này vận động ban hành điều kiện giấy phép thật khó, để không có "ông khác" nhảy vào cạnh tranh với họ.

Đến khi tranh luận về các thủ tục mở rộng quy mô kinh doanh, chính doanh nghiệp đó đề nghị bãi bỏ bớt. Bởi họ đang trên đà phát triển, có dự định tăng quy mô để chiếm thị phần.

Doanh nghiệp còn lại đứng lên ủng hộ siết chặt thủ tục vì họ sợ mất thị phần vào ông thứ nhất.

Các tranh luận về điều kiện kinh doanh, giấy phép con, thủ tục gia nhập thị trường thường xuyên rơi vào nghịch lý. Doanh nghiệp đã xin được giấy phép thì kiên quyết đòi giữ, thậm chí nâng điều kiện càng khó càng tốt. Doanh nghiệp chưa xin được giấy phép thì còn nhỏ, chưa có tên tuổi, không được mời đến để hỏi ý kiến.

Nghịch lý này khiến cho các thảo luận về cắt giảm giấy phép con thường khởi đầu rất hào hứng, quyết liệt, nhưng kết cục không được như mong đợi.

Một lần khác, có một loại giấy phép khá vô lý xuất hiện, không theo quy định nào, tức là cán bộ tùy nghi quyết định. Một doanh nghiệp hỏi tôi về cách vượt qua giấy phép này.

Tôi hỏi lại: "Sao các bạn không kiến nghị bỏ hẳn giấy phép đó đi"?

Họ đáp: "Vậy thì đánh cược quá. Nếu không bỏ được, chúng em sợ sẽ chẳng bao giờ xin được phép nữa".

Cuối cùng, loanh quanh luẩn quẩn một thời gian, doanh nghiệp chỉ dám đề xuất điều chỉnh quy định một tí ti để phù hợp với trường hợp của riêng mình mà thôi.

Rất hiếm doanh nghiệp dám kiến nghị mạnh mẽ, vì họ vẫn nằm trong vòng quản lý của các cơ quan.

Tôi làm chính sách hơn chục năm, mới chỉ thấy có ba trường hợp mà doanh nghiệp dám kiến nghị phản đối giấy phép con. Đó đều là khi giấy phép mới khiến họ bị dồn đến đường cùng, không còn cửa làm ăn, họ mới dám kêu mạnh.

Nhưng tôi lại từng gặp trường hợp không ít doanh nghiệp vận động để bộ đưa ra giấy phép kinh doanh mới cho ngành của họ. Bạn có thể ngạc nhiên hỏi: Vì sao đang tự do không muốn, lại muốn chui vào rọ?

Thì bởi doanh nghiệp đó đã tính toán: nếu phải xin phép, họ có khả năng xin phép tốt nhất, và đó chính là lợi thế cạnh tranh so với đối thủ. Tình trạng này không hiếm, thậm chí có thể là một chiến lược kinh doanh hiệu quả.

Chẳng hạn, trước 2017, Nghị định 83 quy định các cây xăng được cấp phép phù hợp với quy hoạch, có khoảng cách tối thiểu. Mục tiêu chính sách là nhằm cân đối cung cầu trên thị trường, nhưng thường bị lạm dụng để tạo cơ chế xin cho mỗi lần điều chỉnh quy hoạch.

Năm 2018, Bộ Công Thương bãi bỏ quy hoạch xăng dầu, trả thị trường về cho quy luật cung cầu và cạnh tranh. Các cây xăng chỉ cần đáp ứng điều kiện về an toàn cháy nổ và quản lý chất lượng là được cấp phép. Nhờ đó, nhiều cây xăng mọc lên, phá vỡ thế độc quyền của những cây xăng cũ. Người tiêu dùng được hưởng lợi, nhưng các cây xăng cũ lại gửi đơn kêu cứu khắp nơi.

Khi không muốn cạnh tranh một cách sòng phẳng, họ mượn bàn tay hữu hình của Nhà nước để loại bỏ đối thủ.

Các chiến dịch cắt giảm giấy phép con rất dễ rơi vào hình thức. Có vô số cách để vẫn đạt mục tiêu cắt giảm trên giấy nhưng mọi thứ vẫn y nguyên trên thực tế. Từng có trường hợp cơ quan soạn thảo báo cáo giảm một nửa số điều kiện kinh doanh bằng cách nhập hai cái gạch đầu dòng viết chung vào một; hay cắt ở Nghị định nhưng giữ nguyên ở tiêu chuẩn, quy chuẩn.

Điều này từng diễn ra ở các chiến dịch cắt giảm giấy phép con trước đây, giúp các con số báo cáo rất đẹp, nhưng môi trường kinh doanh chưa thực sự tốt lên.

Đợt này, Chính phủ đang lên phương án cắt giảm điều kiện kinh doanh mạnh mẽ.

8 nghị quyết về cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh đã được ban hành. Theo đó 890 điều kiện được bãi bỏ, 4 điều kiện được đơn giản hóa, dự kiến giảm hơn 50% thời gian thực hiện và chi phí tuân thủ cho đối tượng chịu tác động, so với năm 2024.

Khi công khai các phương án, các doanh nghiệp đã ấm thân, có giấy phép "dắt lưng" sẽ lại đề nghị giữ lại rào cản, hoặc ít nhất là đề xuất đưa ra lộ trình dài hạn. Bộ ngành cũng không muốn "buông quyền" của mình. Họ sẽ dựa vào đó mà đề xuất lên Chính phủ.

Quản trị quốc gia không tránh được việc có các loại giấy phép. Để phân biệt được giấy phép nào thực sự cần thiết, giấy phép nào đang gây cản trở đòi hỏi không chỉ tâm huyết, trí tuệ mà cả sự kiên định và dũng khí trước các cuộc giằng co lợi ích.

Chỉ khi nào lãnh đạo và đội ngũ tham mưu đủ kiên định, đủ dũng khí trong các cuộc họp, việc cắt giảm giấy phép con mới bảo đảm thực chất. Dũng khí này sẽ mang tính quyết định với sự phát triển kinh tế của đất nước trong nhiều năm tới.

Nguyễn Minh Đức